Azərbaycan dastanlarının leksikası

kal

kaman

fars. kəman

Oxatan yay. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qaşların kamandır, kirpiyin almaz,

Hər yandan oxlasan, yaram sağalmaz.

Gedər bu gözəllik sənə də qalmaz,

Əgər sərxoşmusan ayıl, Eyvazxan!..

                       (Əndəlib Qaracadaği Şeirlər məcmuəsi)

kamandar fars

Oxatan, oxla silahlanmış. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Kamandar atar oxunu

Al eylədim mən çoxunu.

Qırat tökər nal-mıxını,

Daşdı qalanın yolları.

                                (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

*

Əmr elədi kamandarlar gəldilər. Koroğlu baxdı ki, Ərəb Reyhan onu oxa basmaq istəyir. (“Koroğlunun Qars səfəri”)

kan fars

Mədən yeri, mədən; bir şeyin çox olduğu yer // mənbə, məxəz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanlarda “bu dünya” mənasında da işlənir.

Adı Eyvazxan ola, həşt behiştin çəməni,

Sənəti qəssab ola, özü ki, gövhər kanı.

                                     (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

kankan

fars. kankən

Əl ilə quyuqazan, quyuçu. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

O, Bayaziddə kankan İrzaqulu deyilən bir kişinin oğluydu. İrzaqulu kankanlıq eliyib külfətini dolandırırdı. (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

kar fars

İş, peşə, məşğələ. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qoç Koroğlu öz karında,

Yalan olmaz ilqarında.

Çəkib Hələb bazarında,

Səni qul deyib sataram.

                      (”Koroğlu ilə Dəli Həsən”)

kar aşmamaq

İşə yaramamaq, nəticə hasil olmamaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Nizədən də kar aşmadı. (”Koroğlu ilə Dəli Həsən”)

kar hasil olmamaq

kar görmək

İşə yaramaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Tutulur məclisdə igidin yası,

Kar görmür qılıncı, polad libası,

Gəlib bic əyyamı, namərd dünyası,

Mənmi qocalmışam, ya zəmanəmi?

                                 (“Koroğlunun qocalığı”)

keçə

Yunu döyüb basmaqla hazırlanan sıx qalın material. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəli Həsən əlini Qıratın belinə çəkib onu tumarladı, keçə yəhəri onun belinə qoydu. Koroğlu yaraqlandı, Qıratı minib dəlilərə üz tutub dedi... (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

*

Çobanın keçədən dörd xurcunu var idi. Koroğlu onları da alıb çiyninə saldı. Çobanın keçə papağını başına qoyub çomağını da əlinə aldı. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

keçirim

Keçid. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Aşırımlar aşdılar, keçirimlər keçdilər, özlərini Ruma yetirdilər. (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

*

O necə deyərlər, aşırım aşdılar, keçirim keçdilər, axşamüstü özlərini Bayazid kövşəninə yetirdilər. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

kəbir ərəb

Böyük. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Axtarın Hələbi, gəzin Misiri,

Bağlayın yolları, kəsin cəsiri,

Əl-qola bağlayın, tutun əsiri,

Səğirin kəbirə qatın, gətirin.

                        (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

kəcavə

Minik heyvanlarının (adətən, dəvənin) üstündə düzəldilən örtülü yer. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Nigar xanımı atdan düşürüb kəcavəyə mindirdilər. (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

*

Koroğlu sözünü bitirib, Eyvaza dedi:

– Kənizlərə, nökərlərə xəbər elə kəcavə gətirib Nigar xanımı aparsınlar.

Bir göz qırpımında kənizlər ilə nökərlər Nigar xanımı kəcavəyə mindirib şənlənə-şənlənə Çəmlibelə doğru yola düşdülər. (Paris nüsxəsi, 5-ci məclis)

kəhər

Açıq-şabalıdı rəngdə at. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Özü də, deyirlər, bir kəhər at gətirib, bir kisə də qızıl. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

*

Kəhər minmək yaxşı olur uğura,

Könül bu bədövun sevdasındadı.

Dizi qərə, boynu bənzər buğura,

Könül bu bədövün sevdasındadı.

                                        (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)

kəkil

fars. kakul

1. Bəzi quşların başında topa şəklində tük; // at və bəzi heyvanlarda qulaqları arasından sallanan tük topası.

2. Kişilərdə alına tökülən saç. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanlarda qadınların kakilindən də söz açılır.

Qırat, sənin oynaxların

Baharıla yaz olaydı!..

Kəkilin müşgün ənbəri,

Boyun səlminaz olaydı!..

                      (“Koroğlunun Bayazid səfəri”) (“ Bəşir Əsəd oğlu”)

                 *

Eyvazın rüxsarı güldür,

Siyah kəkülü sünbüldür, broy!

Koroğlunu öldürsən, öldür,

Yar, gözünə qurban olayım!

                         (M.Elyas. “Nəğmələr kitabı”)