Azərbaycan dastanlarının leksikası

kür

Dəlisov, özbaşına (at haqqında). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İndi bir mərd dəli gərək,

Tapsın mənim Düratımı,

Bəslənəndə quzu kimi,

Miniləndə kür atımı.

                         (“Düratın itməyi”)

künə

Arıq, zəif, balaca. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Biz Koroğlunun ən əysiy, künə dəlilərindəniy. (“Koroğlunun Bayazıd səfəri”) (Hümmət Əlizadə)

kündə

Dustaqların ayağına vurulan bənd, bağ. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Xəlil paşa hökm elədi, üçünün də ayağına kündə vurub, zindana saldılar. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

*

Xacə şəkli Koroğluya verdi. Koroğlu Eyvazın şəklini görən kimi səbr qərarını itirdi. Koroğlu Dəli Həsəni yanına çağırıb dedi:

– İki haça ilə bir kündə hazırla. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

*

Xacənin boynuna haça, ayağına kündə vurub zindana apardılar. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

külüng

Bir ucu sivri, bir ucu enli alət. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bilmirəm baharam, yoxsa ki qışam,

Qorx o zamandan ki, qaynayam, coşam,

Qırılmaz qayayam, tərpənməz daşam,

Fərhad külüngünü çala, qoymaram.

                                 (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

küll ərəb

Bütün, bütöv, tam, cəmi, cümlə, ümumiyyətlə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Külli məxluqat yığıla,

Çətindi sövdam dağıla,

Kim qıyar belə oğula?

Vermərəm Eyvazı sənə.

                    (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

külfət ərəb

1. Ailə.

2. Arvad. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bir sürü külfətim var. (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

*

– Koroğluya canım qurban, ildə bir dəfə ona alma aparıram, o mənə o qədər dolanışıq verir ki, bütün il boyu özüm də, külfətim də doyunca yeyirik. (Paris nüsxəsi, 8-ci məclis)

külafirəngi

əsli fransızcadan

1. İri daş balkon (sarayda, qəsrdə və s.də).

2. Talvar. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Günlərin bir günündə Aşıq Cunun gəzə-gəzə gəlib Ruma çıxdı. Şəhərin küçələrini gəzirdi, birdən külafirəngidə bir gözəl gördü. (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

küfr ərəb

Allahın, dinin varlığı və əsaslarını təşkil edən müddəaları danma və bu barədə deyilən söz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mən qoç Koroğluyam, çıxdım qalamdan,

Götürüb ərzəmi qurbana gəldim.

Xotkar oğlu ilə peyman bağladım,

Küfrü zay elədim, imana gəldim.

               (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (“Ağca Quzu”)

kuy fars

Astana, kandar. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Vara-vara dost kuyindən yad oldum,

Qəhbə fələk, haçan səndən şad oldum?

Vətənimdən, ulusumdan yad oldum,

Yada salmaz qohum, qardaş, el məni.

                                    (Gürcü əlifbası ilə yazılmış əlyazması)

ku

kuh fars

Dağ, çox hündür yer. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Atlayun Ərəbatun yeyinlərini,

Soyun başdan-başa əyinlərini,

Çırağan eyləyün çiyinlərini,

Gəzün kuhdan-kuha, tapun gətürün.

                              (Paris nüsxəsi, 11-ci məclis)

köyül

Könül. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu der, bu türkünü söylədüm,

Kimsə bilməz kainatda neylədüm,

Hər nə etdim dost, köyüldən eylədüm,

Dəxi canda arzumanım qalmadı.

                                 (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

köynək

Musiqi alətləri üçün tikilmiş torba, çexol. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bunu deyib Bəlli Əhməd sazı ipək köynəkdən çıxartdı. (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

kövşən

Taxıl əkilmiş yer; zəmi; taxılı biçilmiş tarla. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dağlarda, daşlarda, kövşənlərdə Alı kişinin ayağı dəyməmiş bir qarış da yer qalmamışdı. (“Alı kişi”)

*

İlxı odu Qara xanın qoruğunda, Dəli Mehtər axtarır Çənlibelin kövşənlərini. (“Düratın itməyi”)

*

Gəlhagəl, gəlhagəl, gəlib çatdılar Ələmqulu xanın kövşəninə. (“Qulun qaçmağı”)

köşk

Ev, daldanacaq; imarət, qəsr, kaşanə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Xotkarlar bata bilməyən,

Comarddar tuta bilməyən,

Köşkünə yata bilməyən,

Niyar, Çənlibel budu, bu.

                       (“Koroğlunun İstanbul səfəri”) (Hümmət Əlizadə)