Azərbaycan dastanlarının leksikası

gəda fars

1. Aşağı təbəqədən olan; nökər.

2. Məcazi mənada: görməmiş.

3. Fəqir, yazıq, binəva. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Al Koroğlu sədasını,

Keç dəryalar adasını,

Paşasını, gədasını

Bir-birinə qat, Eyvazım!

                        (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

                  *

Mən aşığam, küsən ər,

Ağac bara küsənər.

Kimə şikayət eylər

Bir gədadan küsən yar?

                             (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

gəj fars

Suvaq işlərində istifadə olunan, gillə gipsin qarışığından istifadə olunmuş maddə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bir-birinin üzünə baxanda gördülər ki, vallah, tufar gəji kimi dümağ ağarıflar. (“Pərizad xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A.,B.A.)

gəc

gəbir fars

Atəşpərəst, Zərdüşt dinində olan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bolu bəyim, tanı məni,

Gör necə bəbir, bəbirəm.

Öldürrəm, insafım yoxdu,

Bir dinsiz gəbir, gəbirəm.

                              (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

*

Koroğlu fikrə gedib öz-özünə dedi: “Bolu bəy düz deyir, mən bəbirəm, gəbirəm, dəmirəm sözlərindən iş çıxmaz. Qolu bağlı, boynu zəncirli bir adamın özünü öyməyi gülüncdü”.  (Paris nüsxəsi, 11-ci məclis)

genə

Yenə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ay həzərat, ay camaat,

Ürək zərd oldu, zərd oldu!..

Genə namərdin sözləri

Cana dərd oldu, dərd oldu!

                          (“Koroğlunun qocalığı”)

*

... Hasan paşa nədi, lap xotkar özü də bütün dünyanı yığıb Çənlibelə töksə, genə də bir adam bu yerlərdən keçə bilməz. (“Koroğlunun Qars səfəri”)

gavur

ər. kafir

Müsəlman olmayan, qeyri-müsəlman. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlunun başına yer qəhətdi ki, gəlib özünü bu dəlmə-deşiyə soxub! Bəyəm gavurdu ki, kilsəyə ibadətə gəlib? Mənim meydanda işim yoxdu. (Paris nüsxəsi, 8-ci məclis)

gap-gələci

Söhbət. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qarı yeməy hazırladı. Yeməydən sonra gap-gələci başladı. (“Koroğlunun Toqat səfəri”) (Hümmət Əlizadə)

gözünü piləyə bilməmək

Gözün üstündə qaşın var deyə bilməmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

– Dayan, gör xotkar bizə nə ənamlar göndərəcək… Zarafat deyil ha… Hələ indiyə kimi bir paşa Koroğlunun bir dəlisinin gözünü piləyə bilməyib. Mənə Aslan paşa deyərlər. (“Durna teli”)

gününü tar etmək

Gününü qara etmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

gap-gilay

gap – söhbət, giley – umu-küsü

Qaşı cəllad ola, kirpiyi almaz,

Hərdəm arsız-arsız danışıb gülməz.

Ərə yalan deyib gap-gilay bilməz,

Qonumla, qonşuyla doğru, tən ola.

                   (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

gir fars

Güc, qüvvət, taqət. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Üst yanı dağ, təpə, dərə,

Müxənnətlər düşər girə,

Mərd igidə olan bərə,

Nigar, Çənlibel budu, bu!

                                   (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

                                          *

Cəfər paşa, get, səni Telli xanıma bağışladım, amma bir də girimə keçsən, öldürəcəyəm. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

girə düşmək

Tora düşmək, tələyə düşmək, ələ düşmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

girə keçmək

guş vermək

Dinləmək, qulaq asmaq, qulaq vermək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Gəl qulaq as bu söhbətə!

Bircə guş ver ixtilata!

Sərim qurban Ərəb ata!

Oynar, kişnər saxlamışam.

                                 (“El aşıqları”)

guş eləmək

Dinləmək, qulaq asmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Hamı guş elədi ki, oxuyan zənən xaylağıdı, özü də cavandı... (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)