Azərbaycan dastanlarının leksikası

binadan

Əzəldən, lap əvvəldən, ibtidaidən. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Məni binadan bəslədi,

Dağlar qoynunda, qoynunda,

Tülək tərlanlar səslədi

Dağlar qoynunda, qoynunda.

                          (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

binə

Köçərilərin mal-qara ilə köçüb məskən saldıqları yer, yurd, köç. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İstanbulun ətrafında yazda, yayda camahat binələrə çıxerdı. Bu binələrin birində gizdin bir yerdə bir mağara varıydı. (“Ağcaquzu”) (İ.A.,B.A.)

binəsib

fars. bi- + ər. nəsib

Məhrum, nəsibsiz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Həsən xan, insan üçün dünyada hər naz-nemətdən şirin şey gözdü. Sən məni ondan binəsib elədin. (“Alı kişi”)

binəsib etmək

Məhrum etmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

binəsib qoymaq

birçək

1. Yaraşıq üçün alına tökülən saç telləri.

2. Ümumiyyətlə saç.

3. Atın yalından ayrılıb alnına tökülən tük dəstəsi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlunun yarı göyçək,

Ağ üzünə töküb birçək,

Mədəd eylə, bir əncam çək,

Çəkincən gözlərəm səni.

                    (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

                      *

Çənlibeldən səni deyib gəlmişəm,

Alma gözlüm, qız birçəklim Qırat, gəl!

                    (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

biyaban fars

Otsuz, bitkisiz düz yer; səhra, çöl. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

 Pərizad xanım gəlib bir biyaban səhrada dərin dərənin içində bir cığır çəkdi, dedi:

– Əmioğlu, nə oxumusan gətir bu cığırın içinə. (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (“Ağca Quzu”)

boğanaq

Burula-burula əsən külək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu Qıratın üstündə bir boğanaq oldu, gözdən itdi. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”) (İ.A., B.A.)

*

Söz Koroğlunun ağzından qurtarar-qurtarmaz dəlilər boğanaq olub Ağ şəhərə tərəf üz qoydular. (“Zərnişan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

buğanaq

bozlamaq

1. Uca səslə yanıqlı ağlamaq.

2. Dəvənin öz balasını axtararkən böyürməsi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda məcaz kimi işlənib. 

Nağara döyülür, kərənay bozlar,

Ərəb atlar macal tapmaz qəçənə.

Bundan baş gətürən hesabə keçməz,

Qoç igidə yarə gərək nişanə.

                          (Paris nüsxəsi, 12-ci məclis)

börk

Baş geyimi, papaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Başına qoyubdu qızıldan börkü,

Baxırdı yerindən kərgədən təki,

Əyninə geyibdi nəzburdan kürkü,

Alıb məni yerə çaldı bəzirgan.

                          (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”) (“Cünun-Mirzə”)

*

Kənizlər Koroğlunun yatağını salmışdılar. Koroğlu soyunub gecə börkünü başına qoydu, yerinə girib uzandı. (Paris nüsxəsi, 11-ci məclis)

broy

Yeri, get. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Uçub, uçub gəlir Bağdad elindən,

Yer hay, məlum, çəkərəm, broy!

Yorulubdur, yol çəkibdir, yol, sonam,

Yol, yavrum, broy, broy!

                       (M.Elyas. “Nəğmələr kitabı”)

                     *

Bağdaddan gələn beş durnam,

Yoluna qurban olayım, broy!

Əgricələr burma-burma,

Yar telinə qurban olayım!

                     (M.Elyas. “Nəğmələr kitabı”)

budamaq

Məcazi mənada: döymək, vurmaq, əzişdirmək // öldürmək, doğramaq, kəsmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Hov-hov deyib bu meydana gələndə,

Qoç igidlər bəlli olur meydanda,

Çəkər, qılınc, yoldaş üstə budanar,

Tökülür qoçağın qanı meydanda.

                        (M.Elyas. “Nəğmələr kitabı”)

buğur

Cavan erkək dəvə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Kəhər minmək yaxşı olur uğura,

Könül bu bədövun sevdasındadı.

Dizi qərə, boynu bənzər buğura,

Könül bu bədövün sevdasındadı.

                            (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)

bulqa

Yaşmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)