Azərbaycan dastanlarının leksikası

bəktaşi

XV əsrdə İranda meydana çıxıb sonralar Yaxın Şərqdə yayılmış müsəlman dini təriqətlərindən birinin adı (bu təriqətin müəssisi olan Hacı Bəktaş Vəlinin adından götürülmüşdür). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Başına qoyubdu bəktaşi börkü,

Çiyninə salıbdı samurdan kürkü,

Mən Koroğluyam, çağırdım türkü,

Beş yüz tümən ənam verdi bəzirgan.

                                  (Paris nüsxəsi, 7-ci məclis)

bəl-bəli

Bəlli, tanınmış. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu dediyin bir bəl-bəlidi,

Çənlibeldə dövran quran dəlidi,

Öz adım Rövşəndi, atam Alıdı,

İnan Bolu, mən Koroğlu deyiləm.

                            (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

bəl-bəlli

bələ

bələdçi

Yol göstərən, bir yerin yolunu yaxşı tanıyan adam. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu, biz heç bundan almırıq. Qoy bir-iki dürtmə vuraq, ölsün. Sonra bunu paşalar göndərərlər bələdçi. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (“Həmzə-Teymur”)

bələn

Dağ aşırımı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ağa, mənim çobanlarım, bax, bu bələnin o biri tərəfindədirlər. İndi bir adam qoş, mənə kömək eləsin, sürünü bələndən aşıraq. (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

bəllənmək

Bilinmək, tanınmaq, aşkar olmaq, aydın olmaq, görünmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəlilərim, bu gün dava günüdü,

Müxənnət ölkəsi talanmaq gərək!

Qoç igidlər yarasından bəllənər,

Şərbəttək qanına yalanmaq gərək!

                                                (“Durna teli”)

*

Amma ki Çənlibel karvan yolunun üstündəydi deyin, Koroğlunun sədası hər yerə yayılmışdı. Hər yerdə adı bəllənmişdi. (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

*

Mənə Bəlli Əhməd deyərlər. Mənim qanım sellənər, sirrim bəllənməz. (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

bəlli

Məlum, aydın, aşkar, tanınan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəlilər içində bəlli igidsən,

Gördüm sınayanda mərdana səni,

Şəst ilə dayandın meydan içində,

Bənzətdim alıcı tərlana səni.

                         (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

bən

Mən. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Baz da der ki, bəni bəylər götürür,

Üstümüzə ala seyvan örtdürür,

Sənin bağun bir atmaca götürür

Yeri, var get, hey quşların cürəsi.

                         (M.Elyas. “Nəğmələr kitabı”)

bənd

Keçid, keçilə biləcək yer. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ancaq gərək qoşun bəndləri kəsməmiş sən qaladan çıxasan. Yoxsa sonra çətin olar. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

*

O gündən bütün yollara, bəndlərə, yazılara, kövşənlərə adamlar qoydu ki, “gözdə-qulaqda olun”. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

bəndər fars

Keçid, yol. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Axırda belə oldu ki, Dəli Həsən dəlilərin üç min say-seçməsini ayırıb, Çənlibelin Toqat baxarındakı bəndərləri tutdu. (“Hasan paşanın Çənlibelə gəlməyi”)

*

İndi, yəqin ki, bütün bəndərləri, yolları kəsiblər. (“Qulun qaçmağı”)

bəndərgah fars

Düşmənin, yaxud ovlanan heyvanın keçə biləcəyi yeganə yer, yol, keçid və s.(“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Tanrı, yaman yerdə düşmüşəm dara,

Mənə özün kömək ol, aman, aman!

Tutulub bəndərgah, kəsilib bərə,

Tapmıram çıxmağa yol, aman, aman!

                                (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”) 

*

Uşaqları yanına alıb Çənlibelin bütün bəndərgahlarını gözdən keçirtdi. Baxdı ki, vallah, dəlilər bəndərgahları elə tutublar, elə pusqular düzəldiblər, elə səngərlər basıblar ki, Hasan paşa nədi, lap xotkar özü də bütün dünyanı yığıb Çənlibelə töksə, genə də bir adam bu yerlərdən keçə bilməz. (“Koroğlunun Qars səfəri”)

*

Elçi dedi:

– Biz buraya axşam çatmışıq. Gecə ilə qoşunu bəndərgahlardan gizlədib, özü yüz-yüz əlli adamla səni bulaq başında gözləyir. (“Hasan paşanın Çənlibelə gəlməyi”)

bənəfşə

Bənövşə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qeyd: bənəfşə (bənövşə) bığlar ifadəsi bayatılarımızda da rast gəlinir. Prof. Məhərrəm Qasımlı bu ifadəni bığa xüsusi qulluq edilməsi, ətirli maddələr vurulması ilə bağlayır.

Hay deyib meydan quranda,

Bənəfşə bığlar buranda,

Dişlərim qamaş duranda,

Gərək polad gəmirəm mən.

                  (“Koroğlu ilə Bolu bəy”) (“Bolu-Şamaxı”)

bəng fars

Toxumunda narkotik maddələr olan bitki; bəng otu. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu kağız-qələmi götürüb belə yazdı: “Səhər yeməyinə: bir batman yaxşı bişmiş toğlu əti, bir batman çörək, yarım batman araq, bir batman şərab, min misqal bəng... (Paris nüsxəsi, 12-ci məclis)

bəni-adəm

ər. bəni – övlad, oğullar

İnsan, adam, Adəm övladı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Çoban dedi:

– Ay bəy, bir az çörəyim var, amma bəni-adəm yeməyi deyil. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)