Azərbaycan dastanlarının leksikası

amadə

aramgah fars

1. İstirahət yeri, dayanılan yer; məskən, mənzil.

2. Məcazi mənada: qəbir mənasında.

Dastanda birinci mənada işlənir.

Hər kəs öz aramgahına gedib farağat oldu.

                                              (“Dilsuz və Xəzangül”)

arı

Təmiz, saf, xalis, duru, parlaq, pak.

Müasir dilimizdə aydan arı, sudan duru ifadəsinin tərkibində və arıtlamaq, artlamaq, arınmaq feillərinin kökündə öz izini saxlayıb. Dastanlarda qızılgüldən arı birləşməsinə də rast gəlinir.

Arı desən, qızılgüldən arıyam,

Duru desən, çeşmələrdən duruyam.

Xeyransayam, Məmməd Bağır yarıyam,

Ana, vallah, mən oğlana getmərəm. 

                                                    (“İrvahım”)

                            *

Arı desən, qızılgüldən arıyam,

Duru desən, çeşmələrdən duruyam,

Abdullayam, mən Cahanın yarıyam,

Lələ, hanı bəs Cahanım, görünməz? 

                                  (“Abdulla və Cahan”)

arşın

Uzunluq ölçüsü.

Azərbaycanda 0,71 metrə bərabər hesab olunmuşdur (müxtəlif ölkələrdə 65,2 sm-dən 112 sm-ə qədər). Qədimdə açılmış qoldakı barmaqların ucundan buruna qədər olan məsafə bir arşın hesab edilirdi. Öz arşını ilə ölçmək ifadəsi də bu ölçünün ayrı-ayrı şəxslərdə müxtəlif olması ilə bağlıdır. Fars mənşəli sözdür. Rus dilinə türk dilindən keçdiyi üçün bəzi mənbələrdə türk mənşəli söz hesab edilir. Dastanlarda beş arşın ağ (bez) şəklində rast gəlinir.

Danışar yalandan sözü olmayan,

Çörəyə tökməyə duzu olmayan,

Evində beş arşın bezi olmayan,

Dindirəndə al qumaşdan danışar.

          (“Şahzadə Seyfəlmülük və Bədiəlcamal”)

                              *

Abbas, cavan ömrün sən verdin bada,

Günü-günnən dərdin oldu ziyada.

Yedilər, içdilər fani dünyada,

Aldılar beş arşın ağı getdilər.

                              (“Abbas və Gülgəz”)

avgah

Ovlaq, oylaq.

Gəlib görsən cahıllıqda neylərdim,

Həramilər avgahını boylardım.

Bəzirgan soyardım, dənglər paylardım,

Xas qumaşlar satdım, aldım bir zaman.

                                                        (“Lətif şah”)

ayaq

Qədəh.

Gümüş piyaləlim, altun ayaqlım,

Sürahı gərdənlim, qaymaq dodaqlım,

O ceyran yerişlim, ayna qabaqlım,

Qurbani der: məni candan eylədi.

                                             (“Qurbani”)

acmaq

Acıqlanmaq. (“Kitabi-Dədə Qorqud” leksikası)

acımaq

Acıqlanmaq; hirslənmək. (“Kitabi-Dədə Qorqud” leksikası)

adaxlu

Adaxlı, nişanlı. (“Kitabi-Dədə Qorqud” leksikası)

ağa

Ata; böyük qardaş. (“Kitabi-Dədə Qorqud” leksikası)

ağca

Təmiz, ağappaq. (“Kitabi-Dədə Qorqud” leksikası)

ağca bürclü

Bürcü ağ olan. (“Kitabi-Dədə Qorqud” leksikası)

ağca saz

Ağappaq çöllər. (“Kitabi-Dədə Qorqud” leksikası)

ağca yüzlü

Ağ üzlü. (“Kitabi-Dədə Qorqud” leksikası)

ağ sunqur

Şahin cinsindən ov quşu. (“Kitabi-Dədə Qorqud” leksikası)