Azərbaycan dastanlarının leksikası

üzbarı

Üz-üzə, üzbəüz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Aşıq Cünün, de üzbarı

Dolandım dünyanı yarı,

Qoç Koroğlunun Nigarı,

Eyvaztək əri az gördüm.

              (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

üz

Uzun, uzaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəli Həsən qabaqda, Koroğlu dalda az getdilər, üz getdilər, gəlib bir sıldırım qayanın dibinə çatdılar. (“Koroğlu ilə Dəli Həsən”)

*

At az getdi, üz getdi, dağ aşdı, dərə keçdi, düz getdi... (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

*

Dağları, daşları üz elədilər, dərələri, təpələri düz elədilər. Gəlib Ərzuruma çatdılar. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

üyüşmək

Toplaşmaq, yığışmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Onlar aşıq Cünunu gördülər, başına üyüşdülər... (“Koroğlunun Türkmən səfəri”) (Hümmət Əlizadə)

üy

Oynaq, buğum. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qoca Alı atın qabaq ayaqlarının üylərini bərk sıxdı, at nə diksindi, nə qırpındı. (“Alı kişi”)

ütələk

Tələsik, tələsə-tələsə; tələskən. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Elə ütələk danışdı ki, elə bil ağzına kişmişli südlü aş tökmüşdülər. (“Zərnişan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

üşürgələnmək

Qorxmaq, vahiməyə düşmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlunun hərbəsi onu qorxutdu, çox üşürgələndi. (“Koroğlunun Ballıca səfəri”) (Hümmət Əlizadə)

üşələmək

Tökmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mahru xanım qələm, kağız götürüb ürəyindəkilərini, xotkardan eşitdiklərini üşələdi sətirlərə, müşəmbələyib verdi dayəsi Mələyə. (“Mahru xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

üryan ərəb

Çılpaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Kafir ərəb məni candan eylədi,

Yaxdı kabab bağrım büryan eylədi,

Əsbabımı soydu, üryan eylədi,

Tez ol dedi, ədiblərin ört, gidi!

                  (Erməni əlifbası ilə yazılmış əlyazması)

ürgə

İkiyaşar dişi at balası. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Atını qoyarsan burada. Minərsən mənim Alagöz ürgəmi. (“Mahru xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

ürkə

ürbənd

ün

Səs, səda. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qarşı yatan qarlı dağlar,

Dağlar, səndə qarım qaldı.

Əlim çatmaz, ünüm yetməz,

Dal budaqda narım qaldı.

                        (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

ünyetməz

Çox uzaq, əlçatmaz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

ümman ərəb

1. Böyük dəniz, dərya.

2. Məcazi mənada: hədsiz, həddən artıq, sonsuz, çox. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Elə ah çəkdi ki, əgər bu ahın alovu, odu olsaydı, dağlar bir göz qırpımında əriyib suya dönər, dəryayi-ümmanlar da buxara çevrilib göyə çəkilərdi. (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

*

İllər ilən arzumanın çəkərəm,

Əfqanımdan zara gəldi el, sonam!

Aşiq oldum, mən günahkar olmadım,

Gözüm yaşı ümman oldu, sel, sonam!

                              (Gürcü əlifbası ilə yazılmış əlyazması)

üzünü mürdəşir yusun

Allah öldürsün (qarğış). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)