Azərbaycan dastanlarının leksikası

çırtmaq

çırtlamaq

Məcazi mənada: yenicə doğmaq, çıxmaq (günəş haqqında). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Elə ki səhər acildi, hələ heç gün çırtlamamışdan Koroğlu yerindən durdu. Uşaqları yanına alıb Çənlibelin bütün bəndərgahlarını gözdən keçirtdi. (“Koroğlunun Qars səfəri”)

çıqqa

çətvər

rus. əsli: четверть

100 qrama bərabər ağırlıq ölçüsü. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Hamı güluşdü, qəssab gülə-gülə dedi:

Bu saat səni yola salacağam. De görüm, nə qədər ət istəyirsən? Bir çətvər, ya altı misqal?

Oğlan dedi:

– Bir çətvər nədi? Sənə ağzımda söz deyirəm. Bir batman çək! (“Koroğlunun Qars səfəri”)

çəri

Qoşun, ordu. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Xotkar üstümüzə çəri buyurdu.

Döyüşərəm, dönmənəm, edərəm cəngi,

Ac qarıqqay kimi doyursa məni,

Mən qəbul etmənəm bu namü nəngi.

                      (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmusi”)

çərxi-fələk

1. Dünya.

2. Göy, səma. 

3. Bəxt, tale. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Belə bilsəydim, sevməzdim,

Qəm-qüssəsini yeməzdim,

Çərxi-fələkə deməzdim,

Sənə gəldim amanə mən.

                           (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

çərxəki fars

Fırlanma. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Almasdan qılıncdır, poladdan yeyə,

Çeynərəm dəmiri, üflərəm göyə,

Olaram çərxəki, düşərəm ögə,

İstə, Təkəlidən dəlilər gəlsin!..

                       (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)

çərən

çər

At xəstəliyi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Amma çər dəymiş deyirlər yaman bəddi. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

çəpəl

Həyasız, utanmaz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu dedi:

– Kişi nədi, ay çəpəl, deyə bilməzsən ki, ay hacı, ziyarətin qəbul olsun? (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

çəngəl

fars. çəngal

Qarmaq, asılqan, asqı // kəsilmiş heyvanların cəmdəyini və iri ət parçalarını asmaq üçün iri qarmaq; qənarə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Müştəri qorxa-qorxa astaca içəri keçib əti çəngəldən düşürüb çiyninə aldı. Koroğluya baxa-baxa dükandan çıxdı. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

çul

Üstündə oturmaq və ya soyuqdan qorunmaq üçün atın və bəzi başqa heyvanların dalına salınan qıldan və ya yundan toxunma qalın örtük. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qıratı minərəm körpə,

Hayqıranda çıxar sarpa,

Hər dönədə on tas arpa,

İpək çullar ərzənindir.

                     (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

                      *

Koroğlu der, paşa bilməz halını,

Əşrəfidən kəsdirəcəm nalını,

Üç gözələ toxudacam çulunu,

Alma gözlü, qız birçəkli Qırat, gəl!

                   (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (“Həmzə-Əsəd”)

çulğamaq

Qaplamaq, bürümək, örtmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlunu maraq çulğadı ki, yarəb, görəsən, bu nə olan şeydi. (“Koroğlunun qocalığı”)

çuval

Böyük kisə, xaral. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bayaq ha öküzlərin üstündən çuvalları düşürüb dəyirmana apardı.  (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

çəçik atmaq