Jurnalistika terminləri lüğəti

banner

ing.  banner – bayraq

1. Reklam xarakterli qrafik təsvir.

B.-lər müştəriləri cəlb etmək, onlara lazımi informasiyanı çatdırmaq və müsbət imic yaratmaq məq­sədi daşıyır. Belə qrafik təsvirlər çap KİV-də dərc olunur, televiziya ilə nümayiş etdirilir, yaxud ictimai yerlərdə, müəyyən təd­bir­lərdə reklam daşıyıcılarının üzərinə ya­pış­dırılır. 

2. Şəbəkədə ən çox yayılmış reklam formatlarından biri.

barter

fr. barater – dəyişmək

Göstərilən xidmətin və ya alınan malın əvəzinin başqa xidmətlə, yaxud malla ödənilməsi.

B. əmə­liyyatlarında ödəmə vasitəsi kimi puldan istifadə edilmir. Odur ki ölkədə pul kütləsinin çatışmadığı şəraitdə, iqtisadi böh­ran dövrlərində B.-ə üstünlük verilir. KİV-in reklam fəaliyyətində, əsasən, rek­lam sifarişçilərinin təşəbbüsü ilə B. mü­qavilələrinə çox rast gəlinir: belə hallarda sifarişçi reklamın haqqını istehsal etdiyi məh­sul və ya xidmətlə ödəyir.

baş direktor

Müəssisəyə, quruma cari rəhbərliyi həyata keçirən məsul şəxs. B.D. rəhbər orqan – təsisçi, direktorlar şurası (müşahidə şurası) qarşısında hesabat ve­rir.

Teleradio kompaniyalarında B.D. təşki­­lat­da ən yüksək səviyyədə qərarlar qəbul etmək səlahiyyətinə malik olur. ­(B­ə­zi tele­radio şirkətlərində bu səlahiy­yət­lərə ­ma­lik şəxsin vəzifəsi «prezident», yaxud «sədr» adlandırılır.) Özəl yayım ­xid­­mət­lərindən fərqli olaraq ictimai ya­­yım xid­mətinin B.D.-unun seçilmə qaydası, ­sə­lahiyyətləri, vəzi­fələri detallı şəkildə qanunvericilikdə əksini tapır. Çap KİV struk­turlarında isə B.D. və ya direktor, əsasən, texniki fəa­liyyət sahə­lərinə görə məsuliyyət daşıyır. Qəzet-jurnallarda o, ­istehsalata və yayıma, texnoloji proseslərə rəhbərlik edir.

baş xəbər

Gündəmdə olan, böyük auditoriya kütləsini maraqlandıran, çap me­diasında manşetlərə, yayım mediasında anons­­lara çıxarılan fakt, olay haqqında ­mə­­lumat.

baş məqalə

1. Qəzet və ya jurnalda baş re­daktor, yaxud redaksiyanın səlahiyyət ver­diyi şəxs tərəfindən yazılmış xüsusi rəy məzmunlu məqalə.

B.M.-lərə cəmiy­yət­də yüksək nüfuza və ictimai rəyə təsir gücünə malik qəzetlərdə, partiya mət­bua­tında daha çox rast gəlinir. Əksər hallarda onlar “rəy” sözü ilə işarələnir. Adətən, B.M. mühüm bir məsələ haqqında redak­siyanın rəyini nəşrin oxucularına çat­dır­maq üçün verilir. 

2. Qəzetdə, jurnalda diqqəti ən çox cəlb edən yazı. Belə yazı çox vaxt sensasion xəbərdən, yaxud jurnalist araş­dırmasından ibarət olur, nəşrin konkret buraxılışının populyarlığını şərtləndirir, satışını stimul­laşdırır. Buraxılışın əsas ma­terialı olduğu üçün qəzet jurnalistikasında ona «mismar» da deyilir.  

baş operator

Studiya və studiyadankənar çəkilişləri həyata keçirən operatorlar qru­punun işinə rəhbərlik edən, yüksək təşki­lat­çılıq bacarığına malik məsul şəxs.

baş redaktor

1. Çap KİV-də və internet- mediada redaksiyanın bütün fəaliyyətinə rəhbərlik edən məsul şəxs.

B.R. isteh­sa­lat-yaradıcılıq prosesini təşkil edir, bu pro­sesin bütün mərhələlərinə nəzarəti həyata keçirir. «B.R.» və «B.R.-un səlahiyyətləri» maddələri 2001-ci ildə KİV haqqında qa­nun­vericilikdən çıxarılıb, lakin onun əsas hüquq və vəzifələri, o cümlədən təsisçi ilə müna­sibətləri, konkret məsuliyyəti müvafiq ­nor­mativ aktlarda öz əksini tapıb. Azər­baycanda mətbu nəşrin B.R.-u və­zi­fəsinə yalnız ali təhsilli ölkə vətəndaşı seçilə, yaxud təyin oluna bilər. 

2. Te­leradio təşkilatında yaradıcılıq prose­sinə rəh­bərlik edən, verilişlərin (proq­­ramların) yayımına icazə verən məsul şəxs.

baş rejissor

Televiziyada və radioda yara­dıcılıq planlarının tərtib olunmasında iş­tirak edən və bu planların yüksək peşə stan­dartlarına uyğun icrasına, bədii səviy­yə­sinə nəzarəti həyata keçirən məsul şəxs.

baş sponsor

başlıq

1. Məqalənin, əsərin, həmçinin onun müstəqil tərkib hissələrindən hər bi­rinin adı.

B., bir qayda olaraq, əsas mət­nin əvvəlində daha böyük və daha qalın şriftlə yığılmış söz, ifadə, yaxud cümlədən ibarət olur. Nominativ (adlandırma) funk­siya ilə yanaşı, o, çox zaman həm də ­kom­­munikativ (əsərin məğzinin, başlıca te­zi­sinin əks et­dirilməsi) və reklam (oxucunun cəlb olun­ması) funksiyalarını yerinə yetirir, mühüm dizayn elementi kimi çıxış edir.

2. Çap KİV səhifəsinin yuxarı hissə­sində onun adını, nömrəsini və s.-ni bil­dirən məlu­mat­lardan, habelə həmin mə­­lu­mat­ları əsas mətndən ayıran xətdən ibarət kompleks.

3. Televiziya və ya radio verili­şinin konkret bura­xılışının adı, xəbərin əsas mahiyyətini əks etdirən, bilavasitə onun əvvəlində və (və ya) sonunda oxunan cümlə.

Parlaq B. ta­maşaçı auditoriyasını maraqlan­dır­maq, onu süjeti izləməyə də­vət etmək baxı­mın­dan həlledici amil­lərdən biridir.

başlıqaltı

Bilavasitə başlığın altında yerləş­dirilən və materialın, əsərin ən önəm­­­li, diqqətəlayiq detallarını xüsusi nəzərə çarp­dıran izahedici cümlə.

B., adətən, baş­lığa nisbətən kiçik, lakin əsas mətnlə mü­qa­yisədə böyük şriftlərlə yığılır.

bayt

ing. byte – hissə, parça

Rəqəmsal informasiyanın saxlanması və emal olun­ması vahidi.

bekronim

ing. back – geri, arxa + yun. akros – uca + yun. onyma – ad

betakam

ing. Betacam

Studiya və stu­diya­dankənar televiziya məhsulları isteh­salın­da istifadə olunan keyfiyyətli vi­­deo­­­­yazı for­matı.

Bu format 1982-ci ildə Sony şirkəti tərəfindən hazırlanıb və 20 ildən artıq bir dövrdə televiziyada yüksək standart göstə­ricisi hesab olunub. Televiziya sənayesində, adətən, belə standarta uy­ğun videokamera, videokaset və vi­deomaqnitofonları da B. adlandırırlar. Be­tacam və Betacam SP kimi analoq tipli vi­deo­cihazlar və informasiya daşıyıcıları ilə yanaşı, rəqəmsal tipli Digital Betacam, Betacam SX, HDCAM, MPEG IMX  və HDCAM SR kimi sistemlər də meydana gəlib.

beynəlxalq jurnalist təşkilatları

1. Müx­təlif ölkələrin jurnalistlərini, ya­xud jurnalist cəmiyyətlərini birləşdirən pro­fessional qurumlar.

B.J.T. ümumdünya və regional qurumlara bölünür. Onların əsas vəzifəsi jurnalistikanın professional səviyyəsinin yüksəldilməsi, peşə etikası standartlarının qorunması, media-haki­miyyət, media-cə­miy­yət münasibətlərinin tənzimlənməsi, media biznesi sahəsində problemlərin optimal həlli yollarının ta­pılması və bu isti­qamətdə qabaqcıl təc­rübənin yayılmasıdır. Belə təşkilatlara Ümu­mdünya Qəzetlər As­sosiasiyası, Bey­nəl­xalq Jurnalistlər Fede­rasiyası, Avropa Mətbuat Şuraları Birliyi misal ola bilər.

2. Söz və mətbuat azad­lığını, jurnalist ­hü­quqlarını qlobal səviy­yədə qo­ru­yan, media qanunvericiliyinin liberal­laş­dırıl­masına çalışan beynəlxalq qurumlar, şə­bəkələr.

Belə təşkilatlar genişmiqyaslı monitorinqlər, qiymət­lən­dirmələr aparır, vaxtaşırı dünya ölkələri üzrə söz və mət­buat azadlığı reytinqləri nəşr edir. Onlara “Sərhədsiz jurnalistlər”, Jurnalistləri Mü­dafiə Komitəsi misal ola bilər.