Etimologiya lüğəti

tut

1. Arami dilinə məxsus olub, “giləmeyvə” anlamında işlədilib. Bizdə ipəkağacı deyiblər. Farslar клубника sözünün müqabilində tut firəngi (Avropa tutu) deyirlər.

2. Arami sözü olan bu kəlmə bizdə “ipək” anlamında işlədilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

tutalğac

Tutmaq feili ilə bağlıdır, “fakt”, “arqument” anlamlarını əks etdirir. Söz tut (kök) al və ğac morfemlərindən düzəlib (-ğac şəkilçisi süzgəc, üzgəc tipli sözlərdə də var). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

tutmaq

Qədim mənalarından biri “yanmaq” kimi açıqlanıb (Tutuşdu qəm oduna şad gördüyün könlüm...). Tutuşmaq elə “odlanmaq” deməkdir, mənbələrdə tuta sözü var və rus dilinə загореть kimi tərcümə olunub. Tütün və tüstü sözləri də tuta feili zəminində əmələ gəlib (əvvəl ikisi bir söz olub, sonra müxtəlif mənaları əks etdirməyə başlayıb). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

tutu

Bu söz məlum quşla bağlı qadınlara verilən addır. Tuti quşu şirin dilli hesab olunduğu üçün adam adına çevrilib. M.Cümə yazır: Ey mənim əzizim, ey mənim gü­lüm, / Ördəyim, qazımsan, tuti bülbülüm. Deməli, tutu quşunun oxuması bül­büllə müqayisə edilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

tutuşmaq

Tutaşmaq variantı da olub. Mənbələrdə rus dilinə воспламенятъся, вспыхиватъ kimi tərcümə olunub. Tütün, tüstü sözləri ilə qohumdur, qədim mənası “od”, “yanmaq” deməkdir (Füzulidə “tutuşdu qəm oduna...” sözləri var). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

tuva

Balaca qazandır, fars sözüdür, onlarda tabe formasında işlədilir. Görünür, tab (od, isti, ocaq) sözü ilə qohumluğu var. Bu, həqiqətdirsə, qazan da qaynar sözü ilə kökdaş ola bilər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

tüfəng

Söyüd ağacının qabığını boru şəklində çıxarıb içinə kürəciklər qoyub quş ovlayıblar. Buna tüvək deyilib (indiki su atan kimi). Tüfəng bu sözlə bağlı yaranıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

tük

Qədim forması yük şəklində olub. Qanad yerinə yük də işlətmişik. Oперение sözünün qarşılığı yüklük kimi qeydə alınıb. Tülək, lələk, yelək sözləri də tük kəl­mə­si ilə qohumdur. Elə buna görə də yun, qıl kimi sözlər tük sözündən fərqlənir: tük, əsasən, quşlarla bağlı işlədilir. Görünür, tük (əsli: yük) sözü uçmaq, yüksəyə qalxmaqla (yük və yük-sə-k!?) bağlı işlədilən söz olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

tül

Fransız sözüdür, “nazik, yüngül, toxuma parça” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

tülək

Mənbələrdə tü (“tük” mənasında), tülə (tükünü dəyişmək) sözləri var. Tülək kəlməsi tüləmək feili zəminində əmələ gəlib. Tülək tərlan ifadəsi aşıq poezi­ya­sında çox işlədilib. Tükünü ilk dəfə dəyişən (cavan) tərlan tülək tərlan adlanır. Cavanlıq həm də qoçaqlıq, igidlik əlamətidir. Ona görə də tülək sözü eyni za­man­da “çevik” mənasını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

tülkü

Mənbələrdə bu sözün tüklü forması da mövcuddur. Deməli, tülkü tarixən “tükü çox olan heyvan” mənasını əks etdirib. Mənbələrdə sözün tüklü, tülük formaları da qeydə alınıb və ruscaya волосатый, пушистый şəklində tərcümə olunub. Qabığı tüklü şaftalıya dialektlərdə hulu (tülü, tüklü) şaftalı deyirlər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

tünd

Fars sözüdür və “kəskin”, “ciddi”, “sərt”, “möhkəm” (bərk) anlamlarında işlədilir. Tünd-qırmızı, tünd-qara, tünd çay və s. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

türbə

Sərdabə fars, türbə ərəb sözüdür. Hər ikisi “məqbərə” anlayışı ilə bağlıdır, sinonimlərdir. Türbə “mavzoley” deməkdir, ərəbcə turab (qəbir, torpaq) sözü ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

türfə

Ərəbcə “az tapılan”, “zərif” “çox gözəl” deməkdir. Cəm forması tərafət sö­zün­­dən ibarətdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

türk

Göytürk imperatorluğuna qədər türk sözü müstəqil etnik ad kimi işlədilməyib. Hunların dövründə türk hun (qoçaq, igid hun) birləşməsi olub, sonra türk “hun”suz işlədilib. Türk yerinə, qədim uyğur yazılarında ərklər sözü verilib (çinlilər türk ye­rinə Tu-ku işlədiblər). Görünür, ərk, tuku və türk eyni sözün dəyişmiş for­ma­larıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)