Etimologiya lüğəti

qarasarılıq

Xolera xəstəliyinin adıdır. Burada qara hissəsi “pis” mənasını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qarasına

Birinin arxasınca danışanda, qeybətini edəndə deyirik: “qarasına da­nı­şır”. Qarasına sözünün kökü qaraq (göz) kəlməsi ilə bağlıdır. Mənası “göz gör­mə­dən, qiyabi danışmaq” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qarasu¹

Qalukoma xəstəliyinə el arasında qarasu deyirlər. Buradakı qara sözü sifət deyil və rəng bildirmir, həmin kəlmə göz (qaraq) deməkdir, qarasu məfhumu isə gözsuyu (qarasuyu) sözünün dəyişmiş formasıdır. Gözümün qarası ifadəsi sinonimlər birləşməsidir, əvvəlcə gözümün qarağı (gözümün gözü, yəni зрачок) kimi olub, sonra dəyişikliyə məruz qalıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qarasu²

Bulaqların bəzilərinin suyu içmək üçün az yararlıdır. Belə suya qarasu deyilir. Bulaq suyu daşdan sızanda tərkibi daha yararlı olur, birbaşa torpaqdan sızanda yararsız olur (köp verir və s.). Qara –“torpaq” deməkdir. Qarasu tor­paq­dan sızan bulaqdır (hərfi mənası “torpaq suyu” deməkdir). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Qaraş

Adam adıdır, qaraşın (müq et: sarışın) sözünün dəyişmiş formasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qarayağ

“Qatran” anlamında işlədilib. Qara burada rəng bildirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qarayara

Türk dillərində qara sözünün mənaları olduqca çoxdur: rəng, çirk, torpaq, yazmaq, ağır, pis, yas, cinayət, yaraq, xalq, xuruş... Qarayara kəlməsində qara “pis” mənasındadır, “qorxulu, təhlükəli yara” deməkdir. 1788-1789-cu illərdə rus alimi S. Andreyev Uralda bu xəstəliyi tədqiq edib, Sibir yarası adı burdan əmələ gəlib. Qarasu ifadəsində qara “torpaq” deməkdir (torpaqdan sızıb çıxan və tərkibi pis olan su), gözümün qarası birləşməsində qara kəlməsi “qaraq” (зрачок) anlamını verir və s. İkinci ehtimal da mümkündür: bəzi türk dillərində сибирская язва birləşməsinin qarşılığı kimi, kuydurqı kəlməsi işlədilir, “yandırıcı” deməkdir. Məndə belə bir inam var ki, qarayara birləşməsindəki qara sözü göy (od, yanmaq) kəlməsinin dəyişmiş formasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qarayataq

Çöldə çəpəri olmayan qoyun yatağına deyirlər, rəng bildirmir. Burada qara “sadə” deməkdir (müq. et: qara camaat). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qarayel

Rusca buna шторм deyirlər. “Pis yel” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qarayelin

Doğduqdan sonra süd verməyən heyvana qarayelin deyirlər. “pis yelin” deməkdir (qara sözünün “pis” mənası məlumdur). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qardaş

Bu söz qarın və daş kəlmələrindən əmələ gəlib, “bir qarında olanlar” de­məkdir. Qıza da qardaş demişik, oğlana da. İndi təkcə oğlana deyirik (bəzi başqa türk dillərində indi bacıya qız qardaş deyirlər). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qareylə

Qaragilə (meyvə adı) sözünün dialekt formasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qarət

Ərəbcədir, “çapovul” (talan) deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qarğa

Bunun üç yozumu mümkündür:

1. Qara sifətindən əmələ gəlib, quşun rəngi ilə bağlıdır (rus dilindəki галка və ворона sözləri də “qara” deməkdir).

2. Qar­ğamaq feili ilə bağlıdır. Keçmiş təsəvvürə görə, bu quş qarıldayarkən pis şeylər arzu edirmiş.

3. Söz təqlididir və qarıltı kəlməsi zəminində yaranıb. Ruslardakı грач sözü də гракать (плакать və плач qəlibi üzrə) sözündəndir, çıxardığı səsə görə belə adlanıb, təqlidlə bağlılıq daha inandırıcıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qarğaburnu

Ruslar buna ckoбa deyirlər. Tikintidə istifadə olunur və milləri bir-bi­rinə bərkidir. Qarğanın burnu (dimdiyi) kimi olur(ucları şiş). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qarğıdalı

İraq türkmənləri buna ağ darı, bəyaz darı, Anadolu türkləri mısır deyir­lər. Bizim alimlər “budaqlı, qollu ( dal “budaq”dır) qarğı” kimi yozurlar. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)