Etimologiya lüğəti

qala

1. Ərəb mənşəli hesab edirlər, halbuki eradan əvvəl 2-ci minilliyin 1-ci ya­rısın­da Azərbaycanda Narınqala, Oranqala kimi yer adları var idi. Qala xalis türk sözüdür və qalmaq feili zəminində əmələ gəlmişdir, mənası “alınmaz”, “həmişə qalan” de­mək­dir. Dilimizdə “türmə” mənasını verən tura sözü də mövcud olub, qala ilə eyni qəlibə malikdir.

2. Qalamaq (üst-üstə yığmaq) sözü ilə qohumdur. Qorunmaq üçün daşı daş üstə qoyub bina tikiblər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qalaq

Dilimizdə “складывать” mənasını verən qa feili olub, qalamaq, qalaq kimi sözlər onun əsasında əmələ gəlib. Sözün qədim mənası nəyisə “üst-üstə yığmaq” demək olub. Ocaq qalamaq ifadəsindəki qalamaq “odunları üst-üstə yığmaq” mənasını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qaldır

Əsli ağdır olub. Qovzamaq feili ağzamaq feilinin dəyişmiş forması olduğu kimi, qaldır feili də ağdır feilinin dəyişmiş formasıdır. Ağ “yuxarı qalx” deməkdir, ağ­dır isə təsirsiz feildən –dır şəkilçisinin köməyi ilə əmələ gəlmiş təsirli feildir. Belə bir mülahizə söyləmək olar ki, -x şəkilçisi yolux, solux tipli kəlmələrin so­nun­dakı şəkilçilərin eynidir və qalx sözü, əslində, qalıx kimi olub, sonra ı saiti re­duk­si­yaya uğrayıb, tələffüzdən düşüb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qalxan

Qalxmaq feili ilə bağlı yaranıb, müdafiə üçün zərbənin qabağına qaldırılır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qalxmaq

Qaldırmaq sözü göstərir ki, burada etimon qal feilidir. –x şəkilçisi qırxmaq kəlməsində də var (qırx və qırmaq eyni kökə malikdir). Belə məlum olur ki, söz do­luxmaq, soluxmaq qəlibi üzrə yaranıb və əsli qalıxmaq, qırıxmaq kimi olub. Dia­lektlərdə indi də qalıx (qalx yerinə) sözünə rast oluruq. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qalın

Qalaq sözü ilə kökdaşdır. Qədim etimon “qal”dır. Sər-in qəlibi üzrə əmələ gə­lib. Antonimi yuxa sözüdür (naziklə yoğun antonimdir, qalın yox). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qalife

Şalvar növüdür. İlk dəfə belə şalvarı Fransa generalı Q.Qalife geyindiyi üçün söz onun adı ilə bağlı yaranıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qalmaqal

Qal farsca qalidən (qışqırmaq, səs-küy salmaq) məsdəri ilə bağlıdır. -ma bizimdir və qədimdə və bağlayıcısının yerində işlədilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qaloş

Yunan sözüdür, ayaqqabının bir növüdür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qaltaq

Bu, farscadır, bizdə arcaq kəlməsi işlədilib (yəhər ağacı da deyiblər). Yəhər sözü əyər kimi də qeydə alınıb, “əyri” deməkdir. (əyərlik - yəhərlik) (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qamarlamaq

Qarı (əl, qol), qarmala, qamarla sözləri eyni kökə malikdir, ilkin məna ”qolların arasına almaq (dairələmək)” kimi olub, sonra xeyli genişlənib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qamaşmaq

Diş və gözlə bağlı işlədilir. Turş şey dişi, parıltı isə gözü qamaşdırır. Bun­lar müxtəlif kəlmələrdir. Mənbələrdə dişlə bağlı qamar sözü işlədilib. Alimlər ehtimal edir ki, kam (kamına çəkmək deyirik) sözü burada başlıca rola malikdir, hətta rus dilindəki оскомина sözünün də kökü məhz kom kəlməsindən ibarətdir. Kam –“diş, ağız, daşmaq” mənasını verən sözdür. Qımışma sözü “dodağın qaç­ma­sı, dişin görünməsi”dir. Deməli, qam dişlə bağlı sözdür. Gözlə bağlı qamaşıq sözünü Radlov qarlaşmaq kəlməsi zəminində izah edir: qarın parıltısı gözün yaxşı görməsinə mane olur. Ruslar buna ослепление (оскомина yox) deyirlər ki, bu da qamaşmaq kəlməsinin ослепить olduğuna dəlalət edir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qamçı

Bəzi türk dillərində zərbə anlamını verən qam sözü var. Qamçı isə zərbə aləti kimi açıqlanıb. Zərbə kəlməsi alınmadır. Qam isə cılxa türk sözü olub, amma indi müstəqil şəkildə işlədilmir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qamət

Ərəbcə “boy-buxun” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qan

“Od” anlamını verən göy kəlməsi ilə qohumdur. Qaynamaq, gün sözləri ilə qan kəlməsi eyni kökə malikdir, mənası “isti, hərarət” deməkdir. Gözümüzdən qanlı yaş axır cümləsindəki qanlı sözü məhz “isti, odlu” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)