Etimologiya lüğəti

kükürd

Farscadır, əsli qüqerd kimidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kül

Türk dillərində köy sözü olub (bəzilərində indi də işlədilir), od, yanmaq mə­nalarını əks etdirib. Qaynamaq, göynəmək, qor, kömür, qovurmaq, qaymaq, kül və s. sözlər onun əsasında yaranıb. Rus dilindəki огонь kəlməsi də (əsli hind­cədir) kömür mənasını verən sözdür. Eləcə də пепел, палить, пламя sözləri vahid kökə malikdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

külək

Mənbələrdə külük sözü “sürətli”, “iti” anlamında açıqlanıb. Yelmək feili “sü­rət­lə getmək” deməkdir. Görünür, külək və yelik eyni kökə malik olub, külək elə “yel” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

külüng

Farscadır, əsli əsli kölənq kimidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

külfə

Farscadır, əsli külbə kimidir. “Qazma”, “daxma” deməkdir. Bizdə “quyu (kömür yandırılan yer)” anlamında işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kündə

Farsca kəndən məsdərindən əmələ gəlib, mənası “kəsmək”, “kəsilmiş” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

küp¹

“Baltanın arxa tərəfi deməkdir”. Təpik, daban mənalarında da işlədilir (küpə getsin deyirik). Tüp, dib, küt formalarında da işlədilir. Qida borusuna qızıl ödən, düz bağırsağa ödən demişik. Ödənin sonluğu (anus) da bu sözlə bağlıdır. Kü­pə­mək “küp ilə zərbə endirmək” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

küp²

Gildən düzəldilmiş qabdır. Küpə sözü də var. -ə şəkilçisi, ehtimal ki, kiçiltmə bildirir. Zənn edirəm ki, söz kepimək (qurumaq mənasını verən feildir və bizdə təpimək şəklinə düşüb) sözü ilə bağlıdır, çünki qabı kürədə “bişirir”, qurudurlar. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

küpə

Gildən düzəldilmiş iri qaba küp deyirik. Küpə onun kiçik formasıdır. Deməli, -ə şəkilçisi kiçiltmə mənalı sözlər yaradıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Kür

Çayın adı dəli, nadinc mənası ilə bağlıdır. Çaylara dəli adı verilməsi faktları var. Məsələn, Ceyhun ərəbcə “dəli çay” deməkdir. Əlimdə tutarlı dəlil olmasa da, gü­man edirəm ki, kür sözü “çay (su)” anlamını ifadə edir (göl sözü ilə qohum ola bilər). Kür adında çay başqa ölkələrdə də var. Məsələn, Rusiyadakı Kursk şəhəri Kür adlı çayın adı ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kürdtoyuq

Əsli qırt toyuq kimi olub, “qırt-qırt edərək səs salan” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kürə

Dəmirçi kürəsi, çörək bişirmək üçün olan kürə birləşmələrindəki kürə sözünü fars mənşəli hesab edirlər. Məncə, od, ocaq mənasını verən köy, kömür sözləri ilə qohumdur və türk sözüdür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kürək

İki mənası var:

1. Orqanizmdə üçbucağı xatırladan sümük.

2. Ağacdan ha­zır­lanmış bel. Kürək ismi ilə kürəmək feili eyni kökə malikdir. Sümük və bel mə­nasında işlədilən kürək sözü tarixən eyni olub və bel (lopatka) sümüyə oxşadığı üçün kürək adlandırılıb. Kürək və kürümək düzəltmə sözlərdir. Kür sözünün qə­dim mənası “yastı” deməkdir, həmin sözdən yaşamaq, qanamaq kəlmələrinin qə­libi üzrə kürəmək feili düzəldib, -k şəkilçisi döşək qəlibi üzrə onu ismə çevirib. Bərk-i-mək qəlibi üzrə isə kür-ü-mək feili meydana çıxıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kürəkən

Quda kəlməsi ilə kökdaşdır (göy kimi də işlədilir). “Kəbin əsasında qohum olan oğlan (qızın əri)” deməkdir. Göy, kürəkən, quda, qayın, qadın (qazın) kökdaş sözlərdir, sonra mənaları dəyişib. Hamısı kəbin (daha doğrusu,quda) anlayışı ilə bağ­­lıdır. Qaqauz dilində kürəkən yerinə qüvəə, baldız əvəzinə qorumca deyirlər. Bun­lar da tarixi baxımdan quda sözü ilə qohumdur. Bəzi türk dillərində “ərə ver” yerinə qu­da edib ber cümləsi işlədilir. Deməli, kürəkən (göy) “quda” (kəbin) sözü ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kürən

Alınma sözdür, bizdə onun qarşılığı sarımtıl kəlməsidir. Kayrıy şəklində rus dilində də işlədilir (ruslar buna рыжак da deyirlər). Kəhər sözü də var. Bu da kürən sö­zünə yaxın mənanı bildirir (qnedoy). Kəhər atın quyruğu və yalmanı qara rəng­də olur, dərisi isə kürən. Bu da alınmadır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kürmək

Qərb dialektlərində “asan açılan düyün” mənasında işlədilir. Əsli “ilmək”dir, ilişdirmək kəlməsi ilə kökdaşıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)