Etimologiya lüğəti

korluq çəkmək

Yoxsulun bir şeyi olmadığından həyat-bacada gözünə var-döv­lət dəymir (kor kimi olur). Digər yozuma görə, “pis” mənasında işlədilən kor kəlməsi ilə bağlıdır (kor bəxt...). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

korş

Farscadır, bizdə ötməz sözü işlədlib (dialektlərdə indi də müşahidə olunur), görünür, iti sözü ilə qohumdur (kökü öt, it... olub). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

korşalmaq

Bu, kor sözü ilə bağlıdır, kor isə fars mənşəlidir. Bizdə ötməz (yəni kəsməz) sözü işlədilib.

kosa

Farsca mənası “seyrək” deməkdir. Bizdə saqqalı seyrək adamlara kosa  de­yirlər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kosmopolit¹

Yunan mənşəlidir, kosmos sözü ilə qohumdur (kosmosu da özünə vətən sayan adam). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kosmopolit²

Konkret şəhər-dövlətlərin xaricində də insanların yaşadığını düşünən ilk yunanlar filosoflar idi. Deyilənə görə, guya təxminən e.ə. 410-cu ildə afinalı Sokratdan hansı ölkəyə mənsub olduğunu soruşanda o belə cavab veribmiş: “Mən nə Afinaya, nə də Yunanıstana mənsubam. Mən dünya insanıyam”.

Deyirlər ki, yarım əsrdən sonra eyni sual sinoplu Diogenə də verilib. O da “Mən dünya vətəndaşıyam”, – deyə söyləyib. Yunan dilində dünya vətəndaşı “kosmopolit” kimi səslənir.

Böyük İsgəndər də bir müddət kosmopolitizm ideyasına uyğun olaraq xalqlar və ölkələr arasında sərhədlərin olmadığı imperiya yaratmağa cəhd etmişdi. Ancaq o, cavan öldü, imperiyası, onunla da birgə dünya vətəndaşlığı imkanı məhv oldu. Biz indiyədək özünü istənilən ölkədə evindəki kimi hiss edən adamdan söz düşəndə kosmopolit ifadəsini işlədirik. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)

kotan

Türk dillərində bu sözün əvəzinə, saban (səpən) işlədilib. Radlov yazır ki, sapan Azərbaycanda kotana deyirlər. Hər iki söz arasında  müəyyən fone­tik oxşarlıq və məna eyniyyəti əsas verir ki, onların qohumluğu haqqında fikir söy­ləyək. Hətta rus dilinə macarlardan keçmiş sablya (mənası: kəsən) sözü də sapan sözü ilə qohumdur. Dilimizdəki saman sözü də sapanla əlaqə­dar­dır. Deməli, sözün əsli kəsmək anlamı ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

köbək

köbələk

Ruslardakı гриб sözünü Peterson гроб sözü ilə bağlayır. Yakobson isə “то, что врывается, вылазит из земли” kimi izah edir. Petersonun fikri inandırı­cıdır və bizdə də köbələk “köpmək” sözü ilə qohumdur. Qabaq kənddə qazma dam (pəyə) tikəndə ortada torpaq topası qalırdı, sonra onu damın üstünə atırdılar ki, yağış yağanda evə damcı tökülməsin. Həmin topa torpağa köbə deyirdilər. Bu baxımdan köbə və köbələk arasında qohumluq axtarmağa dəyər. Deməli, köbələk və köpmək (topa) qohum sözlərdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

köhlən

Ərəb atlarından biridir, ən qoçaq, gözəl yerişli at cinslərindən hesab olu­nur. Ərəb sözüdür: əsli koheylan kimi olub. Bəzən bu sözü “yaxşı bəslən­miş at” mənasında izah edirlər, doğru deyil, cinslə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kölgə

Mənbələrdə kölə rus dilində “давать тень” kimi tərcümə olunub. Həmin feildən də köləgə (indi kölgə) sözü əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

köməc

El arasında пчелиные соты anlamını verən köməc (qaqauz dilində qomeç kimi işlədilir) sözü var. Gömmək (basdırmaq, quylamaq) feili ilə qohumdur, arı şanı deməkdir. Şan isə deşik-deşik (göz-göz) olan mənasını verir. Deməli, köməc də deşik, göz anlamında işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

kömür

Mənbələrdə göstərilir ki, “yanmış” mənasında kömür, “qovrulmaq” an­la­mında köyür sözlərindən istifadə edilən dövrlər olub. Bəli, dilimizdə köy (göy)  feili olub və göz, kömür, qor, qovut, qovurma, quymaq, göynəmə, kül kimi onlarla söz məhz onun yaranıb. Kömür (əsli: köymür) “yanmış” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

köntöy

Kön “düz” deməkdir. Köntöy kəlməsi kön deyil kimi olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

könül

Mənbələrdə könülləndi sözü var və ruscaya “с жаром взяался” kimi tərcümə olunub. Göy (kön), gün sözləri od anlamını əks etdirən kəlmələr olub. Könül də bununla bağlıdır, qədim mənası “isti” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

köpəkbalığı

Akulanın türk aləmindəki adıdır. Zahiri oxşarlığa görə belə adlanıb (müq. et: ilanbalığı, ayıbalığı (tülen) və s.). İndi bizdə akula kimi işlədilir, öz adını qaytarmaq lazımdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)