Etimologiya lüğəti

it

İy (izləmək) sözü ilə bağlıdır. “Avesta”da da işlədilib. Radlovda yıt sözü “iy” (запах) anlamında açıqlanıb, yıtçı kəlməsi “iybilən” demək olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

itçibanı

İkinci adı “qancıq məməsi”dir. Bu yara formaca qancıq məməsinə oxşa­dığı üçün belə adlanıb, qoltugun altında olur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

itdirsəyi

Püş (tövlənin zir-zibili) yığılan yerə “tirislik”, peyin yerinə “tires” deyiblər. Çirk sözü də, ehtimal ki, buradandır. İtdirsəyi sözünün əsli ittirisliyi (it çirki) kimi olub. Sözün tersgək və tiresken variantları da olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

itələmək

Kökü rusca “толкать” mənasını verən it feilidir. İtil söz də buradandır, qayıdış növdədir. -ələ şəkilçisi bir sıra feillərə qoşularaq hərəkətin intensivliyini bildirir: çapala, səpələ, itələ, eşələ və s. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ithaf

Ərəb mənşəlidir, töhfə sözü ilə eyni kökə malikdir. “Həsr etmək, hədiyyə” mənalarını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

iti

Bu sifət “kəsmək” mənasını verən itmək (ötmək) feilindən əmələ gəlib. Əvvəlcə ötü kimi olub, sonra iti şəklinə düşüb, yitik, yiti formaları da mövcud olub. İtməz sözü “korş” demək olub. Ötgün isə “kəsib-keçən” deməkdir. Tiyə sözü də iti sözü ilə qohumdur. Qədim hind dilində də əçriş (iti) sözü tiyə mənasını verir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

itil

İtmək feilinin qayıdış növüdür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ittiham

Ərəbcədir, müttəhim, töhmət sözləri ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

iy

Mənbələrdə igi sözü iy (веретено) kimi verilib, igil sözü isə “быть согнутым” formasında açıqlanıb. Deməli, iy “əyib üstünə dolayan” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

iydə

Bunu çöl zeytunu adlandırıblar. Çiçəyinin ətri əsasında adını yidə (yid –“iy” demək olub) qoyublar. Yıdan –“iyverən”, yıdlıq –“ətirli” mənalarında işlədilmiş sözlər olub, iydə sözü yidan (iy verən) kəlməsinin dəyişmiş formasıdır (Bəzən Xalidə adını da iydə sözü ilə bağlayırlar. Guya üzündəki xal iydənin meyvəsini xatırladır. Əslində, bu, xalid sözü ilə bağlıdır). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

iynə

İy və iynə sözlərinin mənası “yığmaq” olub, biri ipi üstünə dolayıb, onun ki­çilt­məsi olan iynə (əsli: yignə) zahirən iyə oxşadığına görə belə adlanıb. Dədə Qor­qud haqlıdır: Gəlinə “ayıran” demədim mən Dədə Qorqud, / Ayrana “doyran” de­mədim mən Dədə Qorqud, / İynəyə “tikən” demədim mən Dədə Qorqud, / Ti­kana “sökən” demədim mən Dədə Qorqud... İynə yığır (ona “tikən” demək olmaz), tikan “sancan” deməkdir (ona “sökən” demək olmaz), ayran “turş” demək­dir (ona “doyran” demək olmaz), gəlin gəlmək sözündəndir (ona “ayıran” demək olmaz; gəlin ayıran deyil, xoşbəxtlik gətirəndir). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

iyrənmək

1. Güman edirəm ki, söz iy (запах), irin (iyrin) sözləri ilə qohumdur. Başqa yozum: mənbələrdə xəstə sözünün sinonimi kimi ig sözü qeydə alınıb, iyrən (igrən) bununla da bağlı ola bilər. İg “xəstə” sözünün yerinə işlədilib. İglik “xəstəlik” kimi açıqlanıb. Xəstə farscadan alınma sözdür. On (sağır nunla yazılıb) “sağlam”, ig isə “xəstə” demək olub (onlamaq indi də “sağalmaq” mənasında işlədilir).

2. İrin, iy sözləri ilə kökdaşdır. İrin yerinə çirin də işlədilib. Görünür, kök çi hissəsidir və “su” (maye) anlamı ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

izafi

Ərəb dilində “əlavə etmək” mənasında işlədilir, farslarda əfzudən məsdəri var. İzafi kəlməsi ərəblərlə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

izdivac

Ərəbcə zövc, zövcə sözləri ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

izomordizm

İzo yunanca “eyni” deməkdir. Morfizim, morfologiya sözü ilə qo­hum­dur. “Forma” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)