Etimologiya lüğəti

darantı

İki mənaya malikdir:

1. “Budaqlarını kəsəndə alınan məhsul”.

2. “Saçı (yunu) darama prosesində darağın dişlərinə ilişib qalan tük, yun” və s. Daramaq sözünün qədim mənası “hissələrə ayırmaq” (dırmıq-“dişləri olan”, daraq-yenə də “dişləri olan”...) demək olub. Deməli, darantı daramaq sözü ilə qohumdur və daramaq prosesinin nəticəsini bildirməyə xidmət edir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

daramaq

Ağacın budaqlarını kəsməyə “daramaq” deyirik. Mənbələrdə tarmaq kəl­məsi ilə budaq sözü sinonim kimi verilib. Tararqa “kəsmək” demək olub. Tıx-a-maq qəlibi üzrə tar (dar) feilindən tar-a-maq sözü yaranıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

darayı

Ərişi qırmızı, arğacı bənövşəyi olan sıx toxunmuş ipək parça adıdır. Alınma sözdür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

darçın

Sözün birinci hissəsi olan daru farsca “dərman” deməkdir. İkinci hissə isə Çin ölkəsinin adıdır: darçın – “Çin dərmanı” (Çin otu) deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

darğın

“Hirsli” anlamında işlədilir. Qədim bir deyimdə oxuyuruq: “heç düşün­mür­sən ki, sevgilin arğınmı, darğınmı, yorğunmu?” Dar-ğın, dar-ıl-maq sözlərindəki –ğın və -ıl şəkilçilərindən məlum olur ki, sözün kökü feildir, dar-t-maq kəlməsinin qədim kökü olan dar sözü də özünü feil kimi büruzə verir. İndi dar müstəqil olaraq feil kimi işlədilmir. M.Kaşğaridə tar sözü “разгонять”,”рассеивать”, tarıl feili isə onun məchul növü kimi açıqlanıb. Düşünmək olar ki, dağıl, darıl, darğın sözləri tarixən kökdaş olub. Darıxmaq sözü isə dar(узкий) sifəti ilə bağlıdır, qanıxmaq, otuxmaq, yadıxmaq, gecikmək sözlərinin qəlibi üzrə əmələ gəlib, “sıxılmaq” (darlaşmaq) deməkdir. Başqa ehtimal da mümkündür: dar sifətindən bərkimək, turşumaq, daşımaq, ləngimək qəlibi üzrə dar-ı-maq feili yaranıb, sonra dar-ı-ğın, dar-ı-ıl formasında düşüb. Birinci variant daha inandırıcıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

darı

Tarla sözü ilə eyni kökə malikdir. Müxtəlif türk dillərində “просо”, “зерно”, “пщеница”, “посев”, “урожай” kimi bir çox mənalarda işlədilir. Etimonu dar (tar) sözüdür: tar+la,tar-ı (darı) sözləri də bunu sübut edir. ”Dən”, ”обработка “ mə­na­­la­rı aparıcı yer tutur. Darı çox əməksevən bitkidir və “ обрабатывать землю“ (uy­ğur dilində dar feili bu cür açıqlanıb) mənası əsas götürülə bilər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

darıxmaq

Kökü dar (uzkiy) sifətidir. Darıx isə ondan düzəlmiş feildir, -ıq şəkilçisi ad­lardan feil düzəldə bilir: ot-ux-maq, qan-ıx-maq və s. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

darılmaq

dar sözündən daru (darı) feili əmələ gəlib. Həm də “qəzəblənmək” anlamını əks etdirib. Yum-şa-l-maq qəlibi üzrə darı-l-maq feili də yaranıb. -ıl növ şəkilçisidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

darısqal

Əsli darsınqal olub, tatar dilində bu kəlmə darsınırqa kimi işlədilir. -sın şəkilçisi müxtəlif formalarda işlədilir və meyil bildirir (gülümsünmək, qohum­sunmaq...). Deməli, dar-sın sözü “azca dar olmaq” deməkdir, feildir, -qal şəkilçisi isə feildən sifət düzəldir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

darqurşaq

“Hövsələsiz” anlamını əks etdirir. Hövsələ sözünün bir mənası “ça­naqlıq” (hövsələ sümüyü) deməkdir, digər mənası dənlik (çinədan) anlamı ilə bağ­lıdır. Darqursaq və hövsələsiz sözləri ona görə sinonim olub ki, hər ikisi yemin yığıldığı yeri bildirir. Qursaq dardırsa və yem çox yeyilibsə, təbii narahatlıq (part­la­maya düşmək) yaradır. Məna belədir: xörəyi qursağın tutumuna uyğun yemir. Buradan da məcazi anlam meydana çıxıb: deyilən sözü həzm etməyi bacarmır və cırnamağa başlayır. Türk dillərində quymaqursaq, dürtməqursaq, darqursaq kimi bir neçə söz məhz qursaq kəlməsi ilə bağlıdır. Türkmənlərdə quymaqursaq sözü “təbii istedad” (anadangəlmə qabiliyyət) mənasında işlədilir. Dürtməqursaq isə “quyuya su tökməklə o, sulu olmaz” deyimi ilə bağlıdır, ana­dangəlmə məf­hu­munun əksini bildirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dartmaq

Üyütmək sözünün sinonimidir, eyni mənada çəkmək sözü də işlədilir. Tuva dilində çəkilmiş ət əvəzinə, dartılmış ət işlədirlər. Onlarda dartmaq, çəkmək sözləri ruscaya “размолоть” kimi tərcümə olunur. Güman edirəm ki, dartmaq və çəkmək feillərinin üyütmək kəlməsi ilə sinonim olmasının səbəbi belədir: qədim dövrlərdə dəyirman daşını fırlatmaq üçün heyvan qüvvəsindən istifadə olunub, at, eşşək və s. Dartma (çəkmə) yolu ilə daşı hərəkətə gətirib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

darvaza

Farsca dər (qapı) və baz (açıq) sözlərindən əmələ gəlib. İlkin mənası “açıq qapı” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

daş¹

Qədim mənası “atmaq” deməkdir. Görünür, daşdan döyüş vasitəsi kimi istifadə edib, onu düşmənin üstünə atıblar (Qaraca Çoban kimi). Sonra sözün həm leksik, həm də qrammatik mənası dəyişib, feil ismə çevrilib. Ehtimal ki, dışarı (kənar) sözü ilə əlaqədardır, çünki daşı kənara atıblar və ya qayadan qopub kənara düş­dü­yü üçün belə adlanıb. Qaya isə “sürüşkən” mənasında işlədilib, qayıq (suda üzən, sürüşən) sözü ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

daş²

Bu şəkilçi, əsasən, şəxs bildirən isimlər düzəldir. Lakin çağdaş, kökdaş (qo­hum), anlamdaş, səsdaş, (Anadolu türkləri “sinonim, omonim” mənasında bu sözləri işlədir) tipli sözləri şəxs bildirmir. Mənşəyi haqqında ehtimal belədir. Yerlik hal şəkilçisi ilə əş sözünün birləşməsindən düzəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

daş-baş

Daş “kənar” deməkdir (dışarı), baş (farsca budən, yəni olmaq məsdərinin əsasıdır) isə “olan” mənasını verir. Daş-baş “kənardan olan gəlir, əlavə gəlir” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

daşınmaq

Daşınıb-düşünmək formasında (sinonimlər birləşməsi kimi) işlədilir. Başa düşmək, düşüncə sözlərindəki duş feili “anlamaq” mənasını əks etdirən söz olub, onun yerə düşmək birləşməsindəki ikinci komponentlə heç bir əlaqəsi yox­dur (deməli, çoxmənalılıqla bağlı deyil). “Sözüm yerə düşdü” və “Qələm yerə düş­dü” cümlələrindəki düşmək də tamam ayrı-ayrı sözlərdir. Birinci misaldakı düş­mək kəlməsi dış (kənar) anlamı ilə bağlıdır, yəni “sözüm hədəfə dəymədi, kənara getdi” deməkdir. Ona görə də dilçilikdə çoxmənalı sözlər və məcazi məna probleminə yenidən nəzər salmaq lazımdır. Daşınıb-düşünmək sinonimlər birləş­məsidir, bi­rinci komponent ikincinin dəyişmiş formasıdır, hər ikisi eyni söz olub (“düşünmək” deməkdir). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)