Etimologiya lüğəti

damağını sallamaq

Damaq sözü farslarda “burun” mənasında işlədilir. İfadə “burunu sallamaq”kimi başa düşülə bilər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

damazlıq

Bu söz barədə bir neçə ehtimal söyləmək olar:

1. Söz dam kəlməsi əsa­sında yaranıb, çünki döl ərəfəsində heyvanlara ev şəraitində (damda) xüsusi qul­luq göstərilib. Sözün damızlıq forması da mövcud olub. Damız sözü mənbələrdə “döl verən heyvan üçün tövlə” kimi açıqlanıb. 

2. Söz döl kəlməsi ilə bağlıdır və əsli döləzik olub; (döl sözünün bir mənası “toxumluq” deməkdir). Döldaş-“nəsil, döl tutmaq - hamilə”, döləc – “doğum ərəfəsi” mənalarında qeydə alınıb. Döllə bağ­lı ehtimalı daha düzgün hesab edirəm. İndi damazlıq sözü “cins heyvan” kimi başa düşülür. Fars dilində dam sözünün bir mənası “ev heyvanı” deməkdir. Da­mazlıq kəlməsinin bu sözlə bağlı olması daha inandırıcı görünür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dambat

Qərb dialektlərində “lovğa” mənasında işlədilir. Fars mənşəlidir (əsli: dombaz), onlarda daha çox “yaltaq” anlamını əks etdirir. Bizdə məna xeyli dəyişib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

damcı

Kökü dammaq məsdəri ilə bağlıdır, amma feil -cı şəkilçisi qəbul etmir. Dam kökünə -la şəkilçisi də artırıla bilər: damla (son damla qanına qədər...). Feil -la şəkilçisini də qəbul etmir. Deməli, burada tarixi araşdırma aparmaq lazım gəlir. Qədim mənbələrdə damcı, damla sözlərinin yerinə tamızım kəlməsi işlədilib. Əmizdir qəlibi üzrə damızdır feili yaranıb. -ım şəkilçisi feildən ad düzəldə bilir: öl və ölüm... Damız feilindən də həmin qəlib üzrə damızım ismi əmələ gəlib. Damcı bu sözün təhrifindən yaranıb. Damla sözü, əslində, damıla kimi olub (yaz və yazı qəlibi üzrə dam və damı sözü yaranıb), sonra feildən isim düzəldən -ı şəkilçisi reduksiya olunub (bu hal əm(i)lik, qırx(ı)lıq, sat(ı)lıq kəlmələrinə də aiddir). Söz, əslində, təqlidlə də bağlıdır (dambıltı...). Tuva dilində söz damdı kimidir. Bizdə əydi adlı alət var. Deməli, damdı həmin qəlib üzrə yaranıb, sonra damcı şəklinə düşüb, təqlidi sözdür, dambıltı ilə əlaqədardır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

damğa

“Möhür” mənasında işlədilən söz olub. Əslində, söz dağma (yandirma) olub, indiki dağlamaq (dağ su, dağ çəkmək ifadələrini yada salın) sözü ilə kökdaşdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

damlalıq

“Pipetka”, “qətrəçəkən” də deyirlər. Damla, damcı, dammaq sözləri ilə qo­humdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dan

Mənbələrdə dan sözü “səhər şəfəqi”, inrik sözü isə “axşam şəfəqi” kimi açıq­lanıb. Aydın sözündəki dın hissəsi də həmin dan sözünün şəkilçiləşmiş for­ma­sıdır. Axşam yerinə, inrik, “gecə”nin sinonimi kimi isə zinrik sözü işlədilən vaxtlar olub (dialektlərdə indi qalır). Əsli sağır nun ilə yazılıb. Öz sözümüzdür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

danaçulu

İri qar yağır, dananın belində qalın çul yaradır. Adı da burdandır. Buna “quşbaşı” da deyirlər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

danəndə

Farsca danestən (bilmək) feili ilə qohumdur. Dana (bilən), daneş (bilik) sözləri də buradandır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

danyarlı

Tovuzun Alakol kəndində nüfuzlu bir tirənin adıdır. İlisu sultanı Əh­məd­xanın oğlu Danyal bəyin adı ilə bağlıdır (bu tirə Qaxdan gəlib). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Daniyal

Danil kimi də işlədilir. Qədim yəhudi dilində “Allahverən” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

danlamaq

Dan sözü “səhər”(dan yeri sökülü), “təəccüb” (dan gəlir-“диву даешься”) mənalarında işlədilir (omonimdir). Danlamaq 2-ci məna ilə bağlıdır, ”təəccübü sözlə ifadə etmək” deməkdir. Başqa yozum da mümkündür: sözün dan hissəsi danışmaq feilinin kökü də ola bilər, amma dan kəlməsinin feil düzəldən –la şəkilçisini qəbul etməsi göstərir ki, sözün kökü feil deyil. Deməli, birinci yozum daha etibarlı hesab edilə bilər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dar ağacı

Bu birləşmədəki dar sözü farscadır və “kəndir, ip, sap” mənalarında işlədilir (kəndirbaz sözünün sinonimi kimi darbaz kəlməsi də mövcuddur). Dar ağacı birləşməsi “kəndir ağacı” deməkdir (kəndiri ağaca bağlayır və günahkarı göydən asırlar) (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

daraq

Dırmığa- “torpaq darağı”, pipiyə-“quş darağı”, кист руки yerinə, əl darağı və s. işlədilib. Hamısı “çıxıntı, diş, ayrıc” anlamı ilı bağlıdır. Daraq- “dişləri olan alət” mənasında işlədilib və dırmıq, dırnaq, dırmaşmaq sözləri ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

daraqlıq

“Barmaqların ayağa birləşdiyi yer”dir. Daraq sözü “barmaq” mənasında işlədilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)