Etimologiya lüğəti

dəyyus

Mənbələrdə dəyi (yalan) və gəz sözlərinin birləşməsi kimi verilib (dəyi-gəz). Deməli, “yalançı” anlamı ilə bağlıdır. Ərəb mənşəli hesab edir və “ро­гоносец” kimi açıqlayırlar. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dəzgah

Farsca əsli dəstgah kimidir. İlkin mənası “əl yeri” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dıbır

İki yaşlı erkək keçiyə (bəzən “seyiz” anlamında da işlədilir) deyirlər. Seyiz funk­siyalı dıbır axta olur. Güman ki, “dözümlü, bərk” (dəmir kimi) anlamı ilə bağ­lıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dıqqılı

Farsca bambalaca (bapbalaca) sözünün mənasını verən kuçulu kəlməsinin təhrifi ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dırman

Törəmə kökü dırma sözüdür (müqayisə et: dırman və dırmaş), ilkin kök isə dır kəlməsi olub və dırnaq, dırmıq, daraq sözləri ilə qohumdur. Dır kökü adır (ayır) sözünün ilk saiti itirməsi nəticəsində yaranmışdır, “diş, qol-qanad, şaxə” mənalarını əks etdirib (indi müstəqil işlədilmir). Dırman və dırmaş sözləri bilvasitə dırnaq (caynaq) kəlməsi zəminində yaranıb: qədim mənası “dırnağın (caynağın) köməyi ilə yuxarı qalxmaq” deməkdir, əsasən, pişik və pişiyə bənzər heyvanlarla bağlı işlədilib. İndi mənası bir qədər genişlənib, təkcə dırnaqla yox, eyni zamanla əl və ayaqla iş görməyi də bildirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dırnaq

Bu sözlə qohum olan aşağıdakı kəlmələr mövcud olub: tırna(maq) (чесать), duş darağı (pipik; rusca: “гребень”), əl darağı (кисть руки), ayaq darağı (пере­док ноги), taramaq (çıxıntı, yabanın dişləri, quşun caynağı), tarmaq (ağac budağı) və s. Bu qohum sözlərin məna və forma yaxınlığına əsasən deyə bilərik ki, onların hamısı çıxıntı əlamətinə malikdir. Dırmıq (buna “torpaq darağı” deyilib) sözü də yu­­xarıdakılarla kökdaşdır. Deməli, daraq, dırnaq, dırmıq, caynaq... “çıxıntısı olan” anlamlarında başa düşülməlidir. Dırna feili olub, mənası “qaşımaq” kimi açıqlanıb. Dırna feilinə -q şəkilçisi artırmaqla (dara-q modeli üzrə) dırnaq ismi əmələ gəlib. Durğu işarələrindən olan dırnaq sözü əldəki dırnaqlarla bağlıdır. Formaca dırnağa oxşadığından bu cür adlanıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dışarı

Dış kəlməsi iç sözün antonimidir, arı hissəsi yer kəlməsinin dəyişmiş for­masıdır (dış yer çevrilib dışarı olub). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dızıxmaq

“Qaçmaq” mənasını əks etdirən tez feili mövcud olub. Tez sözündən bez­mək və bezikmək qəlibi üzrə tezikmək əmələ gəlib, o da dızıxmaq şəklinə düşüb. Becit sözü də buradandır. Becit kəlməsinin rus dilindəki бежать sözü ilə əla­qə­ləndirən alimlər səhvə yol verirlər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Diana

Romada ov allahının adı (Apollanın bacısı) olub. Latın sözüdür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Dibir

Dibirovlar nəsli var. Dibir (debr) sözü dəmir kəlməsinin dəyişilmiş formasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

didar

Fars mənşəlidir, didə (göz) sözü ilə bağlıdır, “üz”, “görmə” mənalarında işlədilir. -ar bizdəki -ış şəkilçisisinin fars dilindəki qarşılığıdır, rəftar sözünün qəlibi üzrə yaranıb: rəft farsca “getmək”, -ar isə şəkilçidir, “gediş”(davranış) deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

didə

Farsca didən (görmək) məsdəri ilə qohumdur, “göz” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

didərgin

Farscadır. Farslarda digərqun sözü də var, “başqalaşma” (digərləşmə) anlamında işlədilir. Didərgin “qapı-qapı gəzən” deməkdir, digərqun sözünün dəyişmiş formasıdır. Qaçqın isə “bəladan canını xilas etmək üçün baş götürüb bir ölkədən başqa ölkəyə qaçan”dır. Köçkün isə “ölkə daxilində bir yerdən başqa yerə köçməyə məcbur edilən” deməkdir. Deməli, didərgin sözü həm qaçqın, həm də köçkün anlayışlarını əhatə edir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

didmək

Əsli düytmək kimi olub, təxminən “daramaq, hissələrə bölmək” anlamında işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

difdik