Etimologiya lüğəti

cəsəd

Meyit kəlməsi ilə sinonimdir, ərəbcədir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cıdır

Mənbələrdə rus dilinə “удалить” kimi tərcümə edilib. Cıdı kəlməsi də var və “tez” anlamını bildirib. Görünür, cıdır feil olmaq əlamətini itirib və isimləşib (müqayisə et: əydi - bıçaq növüdür). Dilimizdə “aradan çıxmaq”, “qaçmaq” mənalarındacırdı sözü də işlədilir. Görünür, cıdır və cır(dı) sözləri eyni kökdən əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cığa

Farscadır və əsli “ciqqə”dir, “əlavə” deməkdir. Saçın ucundakı saçaqlara deyilir: Dal gərdəndə cığa telin tökmüsən. (M.Cümə). Cığalı(təcnis) da buradandır. Öz­bəklərdə belə yozumu var: təzə bəyin papağında metaldan dairəvi bəzək və ona bərkidilmiş lələk (durna teli və s.). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cığal

Əsli dağul(dağal) kimidir və farsca “yalançı” deməkdir. İndi bizdə məna bir qə­dər dəyişib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cığatay

“Cığaya tay (bənzər)” deməkdir. “Bəzəkli”, “yaraşıqlı” anlamını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cığır

Əslində iz (iz və cızmaq qohum sözlərdir) sözü ilə bağlıdır və ızğır formasında olub. Yolda –izdə sözü sinonimlər birləşməsidir və cığır sözü ızğır sözünün dəyişmiş formasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cılxa¹

Ilğı“bütövlük” mənasını verən söz olub, “birləşdirmək”anlamında ıl feili işlə­dilib. Cılğa və ılğı eyni söz olub, “tamamilə” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cılxa²

Xalis sözünün sinonimi kimi işlədilən cılxa sözü cımxır sözünün təhrif olun­muş formasıdır. Cımxır isə çim və qır (hər ikisi “tamam” mənasında işlədilir) si­no­nimlərinin birləşməsindən əmələ gəlib (çim sudur, qır duzdur deyirik). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cılıtka

Qərb dialektlərində işlədilir, jiletka sözünün təhrifi ilə bağlı yaranıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cılvaq

Lüt adama belə deyilir.Əsli dızlaq kimi olub və ruscaya “голый” kimi tərcümə olunub. Bəzi dialektlərdə dizlik sözü şalvarın sinonimi kimi işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cımxır

“Xalis” mənasında işlədilən bu söz, zənnimcə, çim və qır(xır) sinonimlərinin birləşməsindən törəyib (çimnaz – təpədən dırnağa qədər, tamam naz deməkdir. Qır duzdur cümləsində qır “tamam”, “xalis” deməkdir). Deməli, indiki cımxır sö­zünün əsli çimqır kimi olub. Cod, cad (qarğıdalı, darı unundan bişirilmiş və tez ovxalanan çörəyə “cad” deyirlər) və cadar sözləri də eyni kökdən törəmədir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cındır

Cırılmaq feili ilə bağlıdır. Cırıq, cır-cındır sözlərindən məlum olur ki, burada etimon (etimoloji kök) “cı”dır. Məncə, bu, parça cırılarkən çıxarılan səslə (cırr) bağlıdır. Cırnamaq sözü də bununla bağlı ola bilər (hirsindən cırılan). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cırcırama

Bəzi türk dillərində cır sözü “nəğmə” anlamında işlədilir. Cırcırama –“nəğmə oxuyan” (cır-cır edən) deməkdir. Təqlidi sözdür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cırı

Qərb dialektlərində çox işlədilir. “Qoçaq”, “işgüzar”, “igid” deməkdir. Cırmaq fei­­lin­dən əmələ gəlib: “cıran, dağıdan, qələbə çalan”deməkdir. Sürmək feilindən sürü yarandığı kimi, cırmaq kəlməsindən də cırı əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cırıltı

Təqlidi sözdür, sızıltı (yara sızıldayır) sözü ilə eyni struktura malikdir. Cırmaq sözü ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

cırmaq

Biri qaçıb aradan çıxanda deyilir: cırdı (yəni əkildi). Bu söz cıdır kəlməsi ilə qohumdur. Mənbələrdə cıdır kəlməsi “uzaqlaşmaq”, “qaçmaq” mənasında verilib. Cırmaq da buna tam uyğun gəlir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)