Etimologiya lüğəti

biabır

Farsca bi (-sız), ab (su), ru (üz) hissələrindən ibarətdir. “Üzündə suyu olmayan” (abırsız) deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bibar

Latıncadır ( piper kimi işlədilir). Əsli qədim hind dili ilə bağlıdır (pippati). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bibi

Alim Qafarov haqlı olaraq yazır ki, bu türk mənşəli sözdür (bəziləri ərəb mən­şəli hesab edirlər), mənası “xanım” deməkdir. Bikə kəlməsi ilə qohumluğu olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bibixanım

Belə ad var, amma Xalaxanım adı yoxdur. Bibi sözünün bir mənası “hör­mətli” deməkdir (hörmət əlaməti kimi müraciət formasıdır). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bibliya

Suriyadakı Bibl adlı limanla bağlıdır. Yunanlar bu limandan papirus apar­mış, üzərinə yazı yazmışlar. Ad da buradan əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bicək

İki yozumu var:

1. El arasında vaxtından tez bala verən heyvan haqqında “bicəyinə doğub” deyirlər. Mənbələrdə bu sözü bic kəlməsi ilə bağlayırlar.

2. Bicək (bijək), bicənək sözlərinin “hiyləgər” mənası da qeydə alınıb. Deməli, bicəyinə doğan heyvan sahibinə hiylə gəlib, zəruri vaxt anlamına əməl etməyib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bıçaq

Ən qədim kökü (etimon) bi feilidir və “kəsmək” mənasında işlədilib. –ç (biç), -z (biz), -aq (biçaq), -qı (bıçqı) şəkilçiləri ilə həmin sözdən müxtəlif kəlmələr düzəlib. Müasir dilimizdə bi kökü müstəqil işlədilmir. Bəzi türk dillərində “şilo” mənasında biğiz işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bihuşdarı

Bizdə narkoz (bu, nərgiz sözü ilə qohumdur) əvəzinə son vaxtlara qədər bihuşdarı sözü işlədilirdi. Söz fars mənşəlidir: bi –huş –daru. Birinci kom­ponent bizim –sız⁴ şəkilçisinə uyğun gəlir (biqeyrət –qeyrətsiz), huş elə “huş” deməkdir (huşum başımdan çıxıb...), daru isə farsca “dərman” deməkdir. Deməli, bihuşdarı “huşsuzlaşdırma dərmanı” kimi başa düşülür. Darçın sözü də daru (farsca: dərman) və Çin (Çin ölkəsi) sözlərindən əmələ gəlib: “Çin dərmanı” (otu, bitkisi...) deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bikar

Farsca bi (-sız) və kar (iş) hissələrindən ibarətdir, “işsiz” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bikə

Bik (biy) qəbilə başçısına deyiblər, bikə “bəy arvadı”dır, mənası “xanım” (госпажа) deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Bilqeys

Süleyman peyğəmbərin sevgilisi olub, onun sehrli üzüyünü alıb və suya atıb. “Sərvət sahibi” deməkdir, yəhudi mənşəlidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Bilal

Ərəbcə “çevik” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bildirmək

Deyirik: -dır⁴ şəkilçisi təsirli feillərə artırıldıqda icbar növ düzəldir. Bil­dirmək kəlməsi bu qanuna tabe deyil. Niyə? Mənbələrdə həmin söz bilgirt kimi ya­zılıb, deməli, sözdə -dir şəkilçisi olmayıb, kəlmə təhrif nəticəsində bildir şəklinə düşüb. Qədim dövrlərdə -gır⁴ şəkilçisi kauzativ (müəyyən səbəblə bağlı hərəkətə təhrik) mənalı feillər düzəldib: görkür (baxmağa təhrik elə), ötkür (yola sal və s.). Təsirli feil düzəldən –ır⁴ şəkilçisi (köçür, keçir..), ehtimal ki, həmin –gır⁴ ( və ya –dır⁴) şəkilçisinin zəminində yaranmış, ona görə də feilin indiki zaman şəkilçiləri ilə yalnız omonimlik münasibətindədir, yəni qohumluğu yoxdur: köçürür feilində köç təsirsiz feildir, sözün köküdür, köçür təsirli feildir, düzəltmədir, sonuncu –ür şəkilçisi indiki zamanı bildirir. Sözün qədim forması köç –kür –ür kimi olub, sonra ikinci k səsi ixtisara düşüb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bilək

Əvvəllər bağlaq formasında olub. Barmaqların ələ birləşdiyi (bağlandığı) yerə “bilək” deyirik (ayaq biləyi ifadəsi də var). Bələk (uşağı bələmək) sözü də bağlaq kəlməsi əsasında əmələ gəlib. Buxov sözü də bağlav kimi işlədilib, ayaqları bağlamaq vasitəsidir, cidardır. Deməli, o da bağlamaq sözü ilə qohumdur. Bəzən bilək sözünü barmaqların sayına əsasən “beş” mənasını verən söz kimi şərh edirlər. Məncə, o qədər də doğru fikir deyil. Bəzi türk dillərində bilək əvəzinə bağış sözü işlədilir ki, bu da məhz kəlmənin bağlaq sözündən əmələ gəlməsinə dəlalət edir. Çuvaş dilində bu söz pilek kimi işlədilir və iki məna bildirir: “5 bar­mağın birləşdiyi yer”; “beş” sayı, ikinci məna sonradan törəmədir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bilərzik

Özbək dilində biləküzük kimi işlədilir, “bilək üzüyü” deməkdir. Üzük bar­maq­da, bilərzik biləkdə, bazubənd isə qolun qarı hissəsində (çiyinlə dirsək ara­sında) olur. Deməli, üç üzüyü fərqləndimək üçün üzük, bilərzik, bazubənd sözləri işlədilib (sonuncu söz alınmadır). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)