Etimologiya lüğəti

Altay

Sözün iki yozumu var:

1. Al “qızıl” deməkdir, tay isə dağ sözünün qədim for­masıdır (qızıllı dağ). 

2. Al sözü “hündür, ulu” deməkdir, tay isə “dağ” deməkdir (hün­dür, böyük dağ). Birinci daha inandırıcı yozumdur və C. Cabbarlı da məhz bu fikirdə olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

altı

Dilimizdə ilk dəfə son ədəd 3, onun ardınca 7, sonra 40, sonra isə 100, nə­ha­yət, 1000 olub. Bunlar öz konkret kəmiyyətindən əlavə, həm də qeyri-müəyyən çoxluq bildirb: yüz ölç, bir biç ifadəsində yüz sözü qeyri-müəyyən çoxluq bildirir. Qırxayaq (həşərat adı) sözündəki qırx sözü də qeyri-müəyyən çoxluq mənasında işlədilib, ayağın çoxluğunu bildirmək üçündür. Ehtimal ki, 3-“uc”deməkdir, yəni bundan sonra ədəd yoxdur. 7-yetmək feilindəndir, yəni ədəd sona yetdi. Altı sözü alt və ald kimi olub. Burada 2 məna var: “qabaq”(alın sözünü yada salın) və “altda qalan”(aşağı). Deməli, 6-ya “7-dən qabaqda olan”, ya da “7-nin altında (əv­və­lin­də) qalan” deməkdir. 8 isə “7-nin üstündən aşan” (sıçra­maq, səkmək, səksənmək sözlərini yada salın!) deməkdir. 3, 7, 40 ədədlərinin nağıllarda çox işlədilməsi bu­nunla bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

altıaçıq

Yanları açıq olan çardağa “altıaçıq” deyirlər. Alaçıq (alı açıq) qəlibi üzrə düzəlib. Sinonimi talvar sözüdür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

altmış

Altı sözündən əmələ gəlib. B. Munkaçi yazır ki, mış hissəsi mas formasında “Avesta”da işlədilib, mənası “böyük”, “çox” kimi açıqlanıb. Yetmiş də həmin qəlib üzrə yaranıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

altun

Əsli yaltun kimi olub, yal hissəsi yalov, yıdız sözləri ilə qohumdur, tun hissəsi “dəmir” (tənəkə) deməkdir. “Od rəngində olan dəmir” kimi başa düşülə bilər. Bu sözü altı sayı ilə də əlaqələndirirlər: qızıl sikkə 6 mis sikkəyə bərabər tutulurmuş. Qızıl anlamı daha inandırıcıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

aludə

Farsca aludən (bulaşmaq) məsdəri ilə qohumdur, “bulaşmış” deməkdir. Bizdə məna dəyişib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alyanaq

Al sözünün bir mənası “qırmızı” deməkdir. Söz “qırmızıyanaq” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

amac

Türk mənşəlidir, fars dilində çox işlənilir, “nişan”, “məqsəd” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

aman

“Əmin-amanlıq” deyirik. Əman (aman) “təhlükəsiz” deməkdir. Ərəb mən­şə­lidir, əmanət sözü ilə qohumdur. Əmin isə “etibarlı” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

aman-zaman

“Aman istəməyin vaxtıdır (zamanıdır), köməyə ehtiyac var” demək­dir. Ərəb mənşəlidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Amazonka

Albaniyanın (Qafqaz) şimalında igid qadınlar nəsli belə adlanıb. Sağ döşlərini dağlayırmışlar ki, yaxşı ox ata bilsinlər. Yunan sözüdür, mənası “döşsüz” (mazos “döş”dür, a isə inkarlıq bildirir) deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ambıl

Alınma sözdür, kotana qoşulmuş birinci boyun öküzə deyirlər. Mənşəyi qa­ran­lıqdır, hampa sözü ilə bağlı ola bilər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Amil

“Əməl edən”, “yerinə yetirən”, “təsir göstərən” deməkdir (ərəbcədir). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Amin

Mövcud ədəbiyyatda yunan mənşəli hesab olunur (mən də yazılarımın birində bu fikrin təsiri altına düşmüşəm). Alman alimi Fasmer buna etiraz edərək yazır ki, Amin türk sultanının sarayında böyük vəzifəli bir şəxsin adı olub, sözün mə­na­sı isə “həqiqi”, “düzgün”deməkdir (burada sultan kəlməsi yerində işlə­dil­mə­yib, Amin sultanlıqla müqayisədə çox qədim sözdür). Murad Aci daha doğru yazır: Yunanlar hələ xristianlığı qəbul etməmişdən alban türkləri, qıpçaqlar amin kəlməsini işlədirdilər (bax: “Qıpçaq çölünün yovşanı”). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

amiz

Farsca “öyrədən” deməkdir, ibrət+amiz deyirik. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)