Məsəllər, deyimlər

ALNINDA YEDDİ QIRIŞ VAR

►Başqalarından yüksək ağlı və biliyi ilə fərqlənən müdrik, elmli adamlar haqqında el arasında işlədilən ifadə.

İfadə slavyan xalqlarının insanın alın quruluşu barədə inancından qaynaqlanmışdır.

Qədim slavyanlar belə düşünürdülər ki, bir qədər böyük və geniş alın insanın ağıllı olmasının əlamətidir. Buna görə də üz ölçülərinə nisbətən alnı bir qədər iri olan adama ağıllı və müdrik kimi yanaşırdılar. Alın nə qədər böyük olurdusa, təbii ki, qırışların sayı da bir o qədər çox olurdu və həmin adamın «müdriklik» dərəcəsi də o qədər yüksək qiymətləndirilirdi. Deyimdəki 7 rəqəmi də təsadüfi deyildir.

Qədim Avropa xalqlarında olduğu kimi, slavyanlar da 7 rəqəmini sehrli hesab edirdilər, buna görə də təəccüb, yaxud qürur yaradan hər şeyi məhz bu rəqəmlə əlaqələndirirdilər. Ona görə də bu xalqlar çox ağıllı, bilikli və müdrik adam haqqında hörmətlə «onun alnında yeddi qırış var» ifadəsini işlədirdilər.

ALTI NÖMRƏLİ PALATA

►Hərc-mərclik, qarışıqlıq, xaos, qanunsuzluq, özbaşınalıq, ədalətsizlik və riyakarlıq hökm sürən yer; dəlixana.

İfadə dilimizə görkəmli rus yazıçısı və dramaturqu Anton Çexovun (1860–1904) eyniadlı əsərindən keçmişdir.

Bu əsərdə yazıçı həbsxananı xatırladan altı nömrəli xəstəxana palatasının timsalında çar Rusiyasının dözülməz mənəvi həyatını, eybəcərliklərlə dolu olan sosial-ictimai mühitini məharətlə ümumiləşdirmişdir. Əsər həm də mənəvi-əxlaqi problemləri qabartması ilə diqqəti cəlb etmişdir.

Azərbaycan yenidən müstəqillik qazandıqdan və mətbuata azadlıq verildikdən sonra publisistik materiallarda, xüsusən tənqidi yazılarda «altıncı palata» qanadlı ifadəsi tez-tez işlənir.

AMERİKA AÇMAQ

►Çoxdan vә hamıya mәlum olan bir hәqiqәti, hadisəni, mәsәlәni yenilik kimi tәqdim etmәk istәyәnlәrә qarşı istehza vә kinayә ilə işlәdilən ifadə.

İfadə Amerika qitəsinin kəşfi ilə əlaqədar yaranıb yayılmışdır.

Tarixdən bəllidir ki, Hindistana ən yaxın dəniz yolunu tapmaq məqsədilə səyahətə çıxmış Xristofor Kolumb (1451–1506) tam təsadüf nəticəsində 1492-ci ildə Amerika qitəsini kəşf etmişdi. Gəmilər Amerika torpağına yan aldıqda o, Hindistanın şərq sahillərinə çatdığını güman etmişdi. Bunun nəticəsidir ki, ölkənin yerli əhalisinə hindu deyilir.

Amerika qitəsi, əslində, Kolumbdan çox-çox əvvəl bir sıra xalqlara məlum olmuşdur. İrlandiyalılar 565-ci ildən, Skandinaviya xalqları X əsrdən Amerikanı tanıyırdılar. Çinlilər isə daha qədimlərdə bu torpağı kəşf etmişdilər. Bütün bunlara baxmayaraq Amerika qitəsi nə Kolumbun, nə də başqa dənizçilərin adı ilə deyil, Yeni dünyaya (əvvəllər Amerika qitəsi belə adlandırılırdı) bir neçə dəfə səyahət edən Ameriqo Vespuççinin (1451–1512) adı ilə adlandırılmışdır. Florensiyalı dənizçi Ameriqo Vespuççi ilk dəfə 1499-cu ildə oraya getmiş və vətənə qayıtdıqdan sonra ayaq basdığı yerlərin Hindistan yox, yeni qitə olduğunu bildirmişdir. Coğrafiyaçılar dərnəyi 1507-ci ildə həmin torpağı «Ameriqo torpağı» adlandırmağı qərara almışdı.

Nәhayәt, tarix elmi son illәr belә bir ehtimal irəli sürür ki, Amerika qitәsinә insanlar ilk dәfә iyirmi min il әvvәl Asiyadan gedib çıxmışlar. O zaman Amerika ilә Asiya arasında quru torpaq yol varmış, sonralar bu torpaq çökmüş vә Berinq boğazı meydana gәlmişdir.

«Amerika açmaq» ifadəsinin qarşılığı kimi bəzən dilimizdə «velosiped icad etmək» ifadəsi də işlədilir.

ANA SÜDÜ – DAĞ ÇİÇӘYİ

►Dərdə əlac, yaranın sağalması, insanın şəfa tapması üçün ən vacib, zəruri olan vasitəni bildirən ifadə.

İfadә «Kitabi-Dәdә Qorqud» dastanından qaynaqlanır.

Dastanın «Dirsә xan oğlu Buğacın boyu»nda göstәrilir ki, ağır yaralanıb çöldә qalmış Buğacı xilas etmək üçün Xızır İlyas deyir: «Dağ çiçәyi ananın südü ilә sәnә mәlhәmdir». Bu tәrәfdәn ana qırx qız ilә birlikdә oğlunu axtarır vә onu ölümcül һalda tapır. Yaralı Buğac anasına deyir: «...Ana, ağlamagil, mәnә bu yaradan ölüm yoxdur, qorxmagil!.. Dağ çiçәyi, ana südü mәnә mәlһәmdir».

Bundan sonra dastanda tәsvir olunur ki, «...qırx incә qız yayıldı, dağ çiçәyi döşürdülәr. Oğlanın anası döşünü bir sıxdı, südü gәlmәdi, iki sıxdı, südü gәlmәdi, üçüncüdә zәrb elәdi, qanı doldu. Sıxdı, südlә qarışıq qan gəldi».

«Dədə Qorqud» filmindən (1975) sonra ifadənin işləkliyi daha da artmışdır.

ANA SÜDÜ İLӘ BİRLİKDӘ ӘMMӘK

►Müәyyәn adәt, vәrdiş, fikir vә baxışları uşaqlıqdan, lap körpә vaxtından mәnimsәmәk.

İfadənin məşhur Roma natiqi Siseronun (e.ә.106–43-cü illər) nitqindən sonra məşhurlaşdığı güman edilir.

İlk dәfә Qәdim Roma natiqi Siseron bu ifadəni «dayә südü ilә birlikdә әmmәk» şəklindә işlәtmişdi. Bizim eranın V әsrindә yaşamış Avqustin isә öz «Vәsiyyәt» kitabında bu ifadəni «ana südü ilә birlikdә әmmәk» kimi yazmışdı.

Ümumiyyətlə, ana südü ilə bağlı deyimlər ədəbiyyatda və danışıq dilində geniş yayılmışdır. İslam dinində də ana südü ilə bağlı maraqlı faktlar var; məsələn, Məhəmməd peyğəmbər buyururdu ki: «Heç vaxt uşaqlarınıza axmaq və ağıldankəm qadın süd verməsin. Çünki bu xasiyyətlər süd vasitəsilə uşaqlarınıza keçər». İmam Bagir isə «Axmaq qadınlar sizin uşağınıza süd verməsin. Çünki süd insanın təbiətində əsər qoyur. Çünki uşaq o südün vasitəsilə boya-başa çatır» deyirdi. İmam Əlinin «Qadınları evlənəndə seçdiyiniz kimi, süd vermək üçün də seçin. Çünki süd uşağın təbiətini dəyişir» ifadəsi də məşhurdur.

ANA TORPAQ

►Torpağın müqәddәsliyini, həyat və güc mənbəyi olduğunu bildirən ifadə.

İfadə torpağın, yerin «ana» hesab edilmәsi barədə xalq inancından yaranmışdır.

Bir çox qәdim xalqların әfsanә və әsatirlәrindә yer ana (qadın), göy ata (kişi) şәklindә tәsvir edilir, һәyatın isә ana torpağın ata göydәn һamilә olması nәticәsindә yarandığı göstәrilir. Bu inam әn qәdim Şumer, Babil, Finikiya әfsanәlәrindә özünü göstәrir. Habelә qәdim hind, İran, Çin әsatirlәrindә yer ana (qadın) һesab edilir. Məşhur tarixçi Plutarx (46–127) yazırdı ki, göy atalıq, yer analıq vәzifәsini yerinә yetirir. Yağış sayәsindә yer һamilә olur vә mәһsul meydana gəlir. Bu fikir Evripid (e.ə. 480–406), Vergili (e.ə. 70–19) tәrәfindәn dә irәli sürülmüşdü.

Qәdim dillәrin çoxunda (şumer, akkad, babil, hett, hind, yunan) «yer» anlayışını bildirәn söz qadın cinsindә işlәdilirdi. Bu cәhәtdәn Qәdim Misir dili istisna idi. Misirdә yağış yağmadığı üçün yer kişi, göy qadın kimi tәsәvvür edilirdi.

Ana torpaq, əslindә, «böyük ana», «ilaһә ana», «qarı nәnə» ifadәlәrindә şәxslәndirilir. Bu obraz eramızdan 2 min il qabaq Hindistandan Balkana kimi bütün Şәrq ölkəlәrindә geniş yayılmışdı.

Ümumiyyәtlә, qәdim Şәrq kosmoqonik tәsәvvürünә görә, o zaman mәlum olan yeddi sәyyarә ata, mәşһur dörd ünsür (od, һava, torpaq, su) isә ana hesab edilirdi. Xalqın nəzərində indi də torpaq canlı kimi təsvir və təsəvvür edilir. «Torpaq deyir ki, öldür məni, dirildim səni» ifadəsi bu anlamda işlədilir.

«Ana vətən» anlayışı da təxminən eyni gümanlardan yaranmışdır və mahiyyətcə «ana torpaq» ifadəsinə çox yaxındır.

ANA UŞAĞI

►Valideyn himayəsindən çıxa bilməyən, sərbəst olmayan, düşüncə və davranış baxımından geridə qalmış ərköyün uşaqlar haqqında istehza ilə işlədilən ifadə.

Rus dilindən alınmış bu ifadə Denis Fonvizinin (1745–1792) qeyri-yetkin, çiy insanlardan bəhs edən «Yelbeyinlər» komediyasından qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Həmin əsərdə bu frazeoloji ifadə mülkədar Skotininin dilindən səslənir. O, komediyanın əsas qəhrəmanlarından biri olan, yaşının azlığına baxmayaraq yeri gəldi-gəlmədi evlənmək haqqında danışan ərköyün zadəgan övladı Mitrofana tez-tez müraciətlə deyir: «Ey, mənim balam! Baxıram ki, sən hələ ana uşağısan, bişməmisən, heç böyüməmisən».

Bu günümüzdə daha çox publisistik yazılarda ərköyün böyüdülmüş yeniyetmə və gənclərin kifayət qədər yetkinləşmədiyini, müstəqil hərəkət edə bilmədiyini göstərmək üçün «ana uşağı» ifadəsindən istifadə olunur.

ANASININ QARNINDA ÖYRӘNMӘK

►Çox kiçik yaşında, lap körpә ikәn bilmәk, çox şeydən xәbәrdar olmaq.

İfadə səmavi dinlərlə bağlı rəvayətlərdən qaynaqlanır.

Rəvayətə görə, guya İsa peyğәmbәr hələ anasının qarnında ikәn «Tövrat»ı vә «İncil»i öyrәnmişdi.

Türk xalqlarının ulu babası, әfsanәvi Oğuz haqqında rәvayәtlәrdәn birindә göstәrilir ki, o, hәlә anasının qarnında Allahın adını öyrәnib zikr edirdi.

İfadә әdәbi-bәdii dilimizdә müxtәlif şәkillәrdә işlәnir. Әli Vәliyevin «Budağın xatirәlәri» romanında deyilir: «...Bәylәr mәsul vәzifәlәri idarә elәmәyi analarının qarnında öyrәnmәmişdilәr».

ANCAQ ONU BİLİRӘM Kİ, HEÇ NӘ BİLMİRӘM

►Dünyagörmüş, müdrik adamların dilindən «bilmədiklərimiz bildiklərimizdən daha çoxdur» mənasında işlədilən ifadə.

İfadə qәdim yunan filosofu Sokratın (e.ә. 469–399) adı ilə bağlıdır.

Deyilənə görə, böyük yunan filosofu təvazökarlıqla öyrənmək üçün hələ çox şeyin gərək olmasını bildirmək məqsədilə bu ifadəni tez-tez işlədərmiş. Mövcud ədəbiyyatlarda ifadə tam şəkildə belədir: «Mənim bilmədiklərimi ayağımın altına qoysan, başım göylərə dəyər. Bircə onu bilirəm ki, heç nə bilmirəm».

İfadə insan zəkasının sonsuz imkanlarına, həm də bütün araşdırma və tədqiqatlara baxmayaraq bu dünyada hələ öyrənməyə çox-çox şeylərin olmasına işarədir. Elmə, biliyə yiyələnməyə çağırış mənasında işlədilən bu ifadə həm də öyrənməyin, dünyanı dərk etməyin fasiləsiz bir proses olduğunu anlatmaq mənasında misilsiz hesab olunur.

Bəzən də azacıq, bəlli bir səviyyədə olan biliyi ilə lovğalanan, daha öyrənmək istəməyən şəxslərə təvazökarlıq dərsi keçmək üçün bu ifadəyə müraciət edilir.

AND İÇMӘK

►Əhd etmək, görəcəyi işlə bağlı vəd vermək, əhdinə sadiq qalmaq.

İfadə dünya xalqlarının bir çoxunda mövcud olmuş dostlaşma, qardaşlaşma mərasimi ilə bağlı meydana gəlmişdir.

Tәdqiqatlardan mәlum olur ki, buradakı «and» sözü, әslindә, «qan qardaşı» mәnasında işlәnən «anda» sözündəndir. «Anda» sözü monqolca hәm dә «әmi, dayı» mənasını verir. Monqollarda «xoş gәldiniz» demək məqamında «anda» deyirlәr ki, bunun da mәnası «qardaşımsan vә әzizimsәn» demәkdir. Qәdim türk xalqlarının vә monqolların bir adәtinә görә, başqa-başqa qәbilәlәrdәn olub qardaşlaşmaq, dostlaşmaq istәyәn iki şәxsin hәr biri öz qolunun damarından kәsәr vә axan qanı bir çanağa yığardı. Bu qanı süd vә ya qımızla qarışdırıb bərabәr miqdarda içәrdilәr. Bu mәrasim bitәndən sonra onların hәr biri digәrinin qәbilәsindә qardaşlığının bütün hüquqlarını әldә edir, doğma qardaşdan fәrqlәndirilmirdi. «And içmәk» ifadәsi bu adətlə əlaqәdardır.

Uzunmüddәtli müһaribәlәrdәn sonra xalqlar arasında sülһ bağlanmasından bәhs edərkən antik yunan tarixçisi Herodot (e.ə. 484–425) göstәrir ki, bu xalqlar da ellinlәr kimi and içmәklә müqavilә bağlayırlar. Onlar dәrini çərtib bir-birinin qanını sorub içmәklә bu müqaviləni qüvvәyә minmiş һesab edirlәr. Bu andiçmә qaydası qәdim skiflәrdә dә geniş yayılmışdı.

Bir sıra xalqlarda sonradan qardaşlaşanlar doğma qardaşdan irәli hesab olunurdu (xalq dilindә «qardaş qoşma» ifadәsi işlәdilir). Doğma qardaşlar arasında bəzən düşmәnçilik yaransa da, qan içib qardaşlaşanlar һeç vaxt bir-birinә düşmәn olmazdılar.

APOGEYƏ ÇATMAQ

►Hər hansı sahədə inkişaf, yüksəliş, çiçəklənmə və ya şöhrətin ən yüksək həddinə, zirvəsinə çatmaq.

İfadə insanların fəza quruluşu və astronomiya ilə bağlı təsəvvürlərinin nəticəsində meydana çıxmışdır.

Burada işlənən «apogey» termini astronomiya ilə bağlıdır və bütövlükdə ifadə Ay və Yerin digər süni peyklərinin ellipsşəkilli orbitdə planetimizin ətrafında fırlanmasının elmi izahından qaynaqlanır.

Orbitin Yer üstünə ən yaxın yerləşən nöqtəsi elmi dildə «perigey» adlanır; bu söz yunan dilindən tərcümədə «Yerin yaxınlığında» deməkdir. Orbitin Yerdən ən uzaq keçdiyi sahə isə «apogey» – «Yerdən uzaq» adlanır. Burada «apo» və «peri» «uzaq» və «yaxın» kimi tərcümə olunur, «gey» sözü isə «yer» deməkdir.

Beləliklə, bu astronomiya terminlərindən də «apogeyə çatmaq», «şöhrətin apogeyi» kimi frazeoloji ifadələr yaranmışdır. Ümumi mənada bu frazeoloji birləşmə qüdrətli olmağı, tərəqqi etməyin ən yüksək həddinə çatmağı bildirir.

ARABANIN BEŞİNCİ TƏKƏRİ

►Artıq, lazım olmayan, gərəksiz bir şeyi bildirən ifadə.

İfadənin alman atalar sözündən qaynaqlandığı ehtimal edilir.

Alman dilində belə bir atalar sözü var: «Arabada beşinci təkərə yer yoxdur». Araba dörd təkəri olan və atın köməkliyi ilə hərəkət edən, çox hallarda yük daşıyan xırda vaqondur, qədimdə onu cəng arabası adlandırırdılar. Buna görə «arabanın beşinci təkəri» ifadəsi sinonim kimi «lazım olmayan», «artıq», «gərəksiz» mənalarını bildirir; məsələn, hər hansı işdə, prosesdə, məclisdə kiminsə iştirakını arzulamadıqda «o, arabada beşinci təkərdir» ifadəsini işlədirik. 5 rəqəmi ilə həmin mənanı verən digər ifadələr də meydana çıxdı; məsələn: «beşinci oyunçu artıqdır», «itə beşinci ayaq kimi lazımdır» və s.

ARALARINDAN QARA PİŞİK KEÇİB

►Kimlərinsə arasında mübahisə, inciklik olduğunu bildirən ifadə.

İfadə xalq inancı ilə bağlı yaranıb yayılmışdır.

Qədim Misirdə pişik müqəddəs heyvan hesab edilərdi, öləndən sonra insanlarda olduğu kimi onların da cəsədini mumiyalayardılar. Misirdən Yunanıstana gətirilmiş bu ev heyvanı orada da uzun müddət ekzotik, «kübar» heyvan hesab edilirdi. O zamanlar evlərdə siçan tutmaq üçün samur və safsardan istifadə edirdilər. Bəzi davranışlarına görə Avropanın bir çox xalqları, o cümlədən qədim germanlar pişiyi hətta ilahiləşdirirdilər.

Orta əsrlərdə gecə həyatına görə pişiklər mövhumatın qorxu alətinə çevrildi, əsasən, bu vəziyyətdə qara pişiklərin bəxti gətirmədi. Əgər yolu qara pişik keçirdisə, bu, pis əlamət hesab edilirdi. Mübahisə edən dostlar haqqında məcazi mənada «aralarından qara pişik keçib» deyirlər.

ARVADI YAXŞI OLAN GEC QOCALAR

►Ömür-gün yoldaşının və ümumiyyətlə, ailə nikahının uğurlu olduğunu bildirmək üçün işlədilən ifadə.

İfadə xalq arasında yayılmış rəvayətdən qaynaqlanmışdır.

Rəvayətə görə, bir cavan alim uzunömürlülüyün sirlərini öyrənmək üçün kənd qocalarından birinin evinə gedir. Qapını bir qadın açıb onun nə istədiyini kobudcasına soruşur, sonra evdə heç kimin olmadığını deyib qapını alimin üzünə çırpır. Bir neçə gündən sonra alim qocanı görüb onu maraqlandıran məsələ haqqında bildiyini söyləməyi xahiş edir. Kişi gənci böyük qardaşının yanına göndərir. Böyük qardaşın evində qapını bir gülərüz qadın açır, ərinin evdə olmadığını söyləyir, amma alimi evə dəvət edir və çörək yeyib dincəlməsini xahiş edir. Alim təşəkkür edir və başqa vaxt gələcəyini söyləyib gedir. Ertəsi gün ev yiyəsi olan ağsaqqalla görüşüb suallarını verir, məlum olur ki, onun da bu məsələdən xəbəri yoxdur, ümid lap böyük qardaşa qalır.

Gənc alim gəlib ən böyük qardaşın qapısını döyür. Qapını gülərüz, xoşxasiyyət qadın açır, onu evə aparır, çay-çörək hazırlayır. Bir azdan ev yiyəsi gəlir, arvad ərini də mehribanlıqla qarşılayır, ayaqlarını yuyur, altına döşək salır, süfrə açıb xörək gətirir. Kişilər tanış olub söhbətə başlayırlar. Alim ən yaşlı qardaşın o birilərinə nisbətən çox cavan görünməyinin səbəbi ilə maraqlanır. Kişi gülümsəyərək öz növbəsində ondan sual edir:

− De görüm, kiçik qardaşımın evində nə gördün?

Alim onu hörmətsizliklə qarşıladıqlarını, acılayıb təhqir etdiklərini, qapını üzünə çırpdıqlarını söyləyir. Ortancıl qardaşın evində isə nisbətən hörmət və mehribanlıqla qarşılandığını söyləyir. O, sonra qocanın evində həqiqi mehribanlıq və hörmət gördüyünü və çox razı qaldığını bildirir. Qoca deyir:

− Elə mənim cavan qalmağımın, ən kiçik qardaşımızın isə tez qocalmasının əsl səbəbi məhz budur. Pis arvad kişini tez qocaldar, yaxşı arvad onu cavan saxlar.

AŞININ SUYUNU VERMӘK

►Yol verdiyi hər hansı yanlış hərəkətə görə kimisə bərk danlamaq, ciddi cәzalandırmaq.

İfadə qədim xalq ənənəsi ilə bağlı meydana çıxmışdır.

Tarixən «aş», ümumiyyәtlә, yemәk, xörәk mәnasında işlәnirdi. Qədim zamanlarda – islam dinindən əvvəlki dövrlərdə vəfat etmiş adam üçün «ölü aşı» bişirәr vә onu ölünün olduğu yerә (әvvәllәr daxmaya, sonralar qәbrin üstünә) aparıb qoyardılar. Məqsəd bu idi ki, guya ölü ac qalmasın.

Qәdim xәzәrlәr ölünün baş tәrәfinә iki qab – adәtәn, gildәn düzәldilmiş küplər qoyurdular. Bunların birindә xörәk (aş), digәrindә içki (su, bәzәn dә çaxır vә s.) olardı. Bәzi arxeoloji qazıntılar bunlardan әlavә, qәbrә әt (һәtta bütöv cәmdәk) dә qoyulduğunu müәyyәnlәşdirmişdir.

«Kitabi-Dәdә Qorqud»da kafirlәr Salur Qazanı dustaq etdikdә onu bir quyuya salırlar. Tәkurun övrәti onun yanına gәlib «yer altında» nә yeyib-içdiyini soruşur. Qazan deyir: «Ölülәrinә aş verdiyin vaxt әllәrindәn alıram». Arvad gedib әrinə şikayәtlәnir ki, Qazan «ölülәrimiz üçün verdiyimiz aşı әllәrindәn alıb yeyirmiş».

«Kitabi-Dәdә Qorqud»da göstәrildiyinә görә, Uruz atası Qazana deyir ki, anam «üç ayda varmazsam, öldüyümü ol vaxt bilsin! Ayğır atımı boğazlayıb aşımı versin».

Sonralar aş ölünün özünә yox, onun dәfn mәrasimindә iştirak edәnlәrә verilmәyә başlamışdı. Odur ki «aşını vermәk», әslindә, ölәn şәxsin ruһunun xilası üçün yemәk bişirmәk vә yedirtmәk (sonralar «eһsan vermәk») demәkdir. El arasında «filankəs ölüb, aşı da yeyilib» ifadəsi bu günədək yaşamaqdadır. Demәli, aşını vermәk şәxsin öldüyünü iqrar etmәkdir ki, ifadәnin mәcazi mәnası da buradan törәmişdir.

Yuxarıdakı ifadә sonralar müxtәlif dәyişikliklәrә məruz qalıb yeni-yeni variantlar kәsb etmişdir: «aşını bişirmәk», «aşının suyunu vermәk», «aşını dәmə qoymaq», «əlinin suyunu göstәrmәk», «aşı bişmәk» və s.