Məsəllər, deyimlər

BULANIQ SUDA BALIQ TUTMAQ

►Çətinliklərdən mənfəət güdmək, nizamsızlıqdan, çaxnaşmadan, vəziyyətin aydın olmamasından hiyləgərcəsinə öz xeyrinə istifadə etmək.

İfadə qədim yunan şairi Ezopun bu mövzuda olan təmsilindən qaynaqlanır.

Uzaq keçmişdə balıq tutmaq zamanı, xüsusən kürütökmə dövründə qadağan olunmuş üsullardan biri balığın korlaşdırılması idi. Yəni balığın ən çox gəldiyi su sahəsi müxtəlif üsullarla bulandırılırdı. Hətta bununla bağlı qədim yunan şairi Ezopun torlar ətrafında suyu bulandıraraq kor olmuş balığı oraya salan balıqçı haqqında təmsili vardır. Sonralar ifadə balıq ovu hüdudlarından kənara çıxaraq məcazlaşmış, «aydın olmayan vəziyyətdən mənfəət güdmək» mənasını verməyə başlamışdır.

Bu ifadəyə oxşar deyimə Qədim Roma şairi Ovidinin yaradıcılığında da rast gəlinir. Onun işlətdiyi ifadə latın dilindən hərfi tərcümədə belə səslənir: «Bulanıq suda balığı rahat tutmaq olur».

Belə bir məşhur atalar sözü də var: «Balığı tutmazdan öncə suyu bulandırmaq lazımdır», yəni «mənfəət əldə etmək üçün qəsdən qarışıqlıq yaratmaq» lazımdır.

BULUDLARDA UÇMAQ

►Boş yerə xəyallara dalmaq, arzuladıqlarına xəyalən qovuşmaqdan məmnun olmaq, reallıqdan uzaqlaşmaq; bir şeydən hədsiz dərəcədə sevinmək.

İfadə qədim insanların kainat haqqında təsəvvürlərindən qaynaqlanmışdır.

Qədim yunanların fikrincə, Günəş, Ay və digər göy cisimləri Yerin ətrafında fırlanan boş büllur şarlara – sferalara bərkidilmişdir. Yerdən ən uzaqda yerləşən sferada «təmiz alov və işıq səması» – empires başlayırdı. Orada tanrılar və ruhlar yaşayırdı. Qədim slavyan dilində «uçmaq» – «yaşamaq», «mövcud olmaq» mənasında işlədilirdi, buna görə də «buludlarda uçmaq» – «tanrıların yaşadığı yerdə olmaq» mənasını verirdi.

Dünya haqqında köhnə təsəvvürlər öz yerini Kopernik və Qalileyin nəzəriyyəsinə verdikdə məlum oldu ki, empires deyilən bir yer yoxdur, «buludlarda uçmaq» ifadəsini isə «həyata keçməyən arzular» mənasında işlətməyə başladılar.

BUNA DA ŞÜKÜR!

►Əlində olanla kifayətlənməyin, aza qane olmağın, qazandığı ruziyə görə minnətdarlıq etməyin vacibliyini təlqin edən ifadə.

İfadə «Qurani-Kərim»dəki «Fatihə» surəsinin 2-ci ayəsindən qaynaqlanır.

Həmin ayədə Allaha – aləmlərin Rəbbinə, böyük Yaradana şükranlıq ifadə olunur. «Qurani-Kərim»in «Loğman» surəsində (12-ci ayə) isə deyilir ki, kim (Allahın nemətlərinə) şükür etsə, özü üçün şükür edər. Kim nankor olsa, (bilsin ki) Allah onun şükrünə möhtac deyildir, (özlüyündə) şükrə (tərifə) layiqdir!

«Sükür» sözü ərəb dilində olan «şükr» sözündən əmələ gəlib və «minnətdarlıq» deməkdir. İslam dinini qəbul edəndən bu günə kimi – yüz illər boyunca «sükür etmək» – Yaradana minnətdarlıq ifadə etmək məqsədilə xalqımızın həm folklorunda və şifahi ədəbiyyatında, həm də yazılı mənbələrdə ən müxtəlif deyimlər mövcuddur. Bu deyimlərin, demək olar, böyük əksəriyyətində minnətdarlıq ifadə edən «şükür» sözü var: «Allaha şükür», «Tanrının verdiyi paya şükür», «Kərəminə şükür», «Məsləhətinə şükür» və s.

«Buna da şükür» məhz həmin kateqoriyaya aid olan ifadələrdəndir.

BUNLAR HAMISI SƏNİN HAMAMININ SUYUNDANDIR

►Baş verən hadisənin günahını kiminsə üstünə atmaq, baiskar axtarmaq məqamında işlədilən ifadə.

İfadə birbaşa «O olmasın, bu olsun» filmindən (1956) qaynaqlanır.

Filmdə Məşədi İbadı «Bəy hamamı»na müşayiət edən «dostları» hamam pulunu vermək vaxtı çatanda hərəsi bir bəhanə ilə aradan çıxır. Bəylərin bu davranışının səbəbini çox gözəl bilən Məşədi deyir: «Qorxmayın, hamam pulunu özüm verəcəm». Sonra da hamamçı ilə hesablaşarkən hirsli şəkildə: «Bunlar hamısı sənin hamamının suyundandır!» – deyə donquldanır.

Dilimizdə hamamla bağlı başqa ifadələr də vardır. Bunlardan daha çox «Köhnə hamam, köhnə tas», «Hamam suyu ilə dost tutmaq» işləkdir.

BURDA MƏNƏM, BAĞDADDA KOR XƏLİFƏ

►Heç kәslә razılaşmayan, heç kimi bәyәnmәyәn, öz bildiyindәn әl çәkmәyәn təkəbbürlü adamlara münasibətdə istehza ilə işlәdilən ifadə.

Bağdad xәlifәlәrinin acınacaqlı taleyinә işarә olan bu ifadәnin yaranması konkret tarixi faktlara әsaslanır.

Mәlum olduğu kimi, X әsrin әvvәllәrindәn başlayaraq xilafәt üstündә gedәn mübarizәlәr nәticәsində bəzi xəlifələr hakimiyyətdən uzaqlaşdırılır, cəzalandırılırdı. Çox hallarda ən ağır cəza kimi gözlәri çıxarılırdı.

Belə ağır cəzaya məruz qalmış ilk xəlifə taxtdan salındıqdan sonra kor edilmiş əl-Qahir idi. O, könüllü surәtdә taxtdan әl çәkmәdiyi üçün kor edilmiş və 17 il dilәnçi vәziyyәtindә yaşamışdı. Xәlifә əl-Mütəkki isә kor edilәndәn sonra 24 il yaşamışdı. Ondan sonra taxta çıxmış xəlifə əl-Müstәqfinin dә gözlәri çıxarılmışdı.

Bəzi kor xəlifələr düşdükləri ağır vəziyyətə baxmayaraq hakimiyyətə qayıtmaq ümidlərini itirmirdi. Təbii ki, onların mənasız inadkarlığı gülüşlə qarşılanırdı.

BURİDAN EŞŞƏYİ

►İki bərabər imkan, yaxud əşya arasında seçim edə bilməyən, qərar qəbul edə bilməyən insan.

İfadə XIV əsr fransız filosofu Buridanın adı ilə bağlıdır.

Böyük filosof sübut edirdi ki, bir çox canlıların hərəkətləri onların iradəsindən deyil, xarici səbəblərdən asılıdır. Buna misal olaraq alim hər iki tərəfinə bərabər həcmdə saman yığını qoyulan ac eşşəyi nümunə gətirir. Eşşək iki bərabər yığın arasında seçim edə bilmədiyinə görə acından ölməli idi.

Tarixi araşdıranlar eşşəklə bağlı həqiqətən belə bir təcrübənin aparılıb-aparılmadığı haqqında bir söz demir, amma o vaxtdan bəri hər hansı işlə bağlı tərəddüd edən və qərar verə bilməyən adamları «Buridan eşşəyi» adlandırırlar.

BURNUNU SALLAMAQ

►Məyus olmaq, nəyəsə görə çox kədərlənmək, özünü küskün göstərmək.

İfadə tarixən musiqiçilər arasında yaranıb və əvvəllər «burnunu kvintaya sallamaq» şəklində mövcud olub.

İfaçılar skripkanın ən yüksək tona malik olan simini kvinta (latıncadan tərcümədə «beşinci» deməkdir) adlandırırdılar. İfa zamanı skripkaçı aləti, adətən, çənəsi ilə saxlayır və onun burnu, demək olar ki, az qala ən yaxın simə dəyirdi. Musiqiçinin görünüşünün qəmgin görünüşlü bir ağacı xatırlatmasından «burnunu kvintaya sallamaq» ifadəsi yaranmışdır, sonra bu ifadə qısaldılaraq «burnunu sallamaq», yəni «çox üzülmək, məyus olmaq» mənasını verməyə başlamışdır.

Dilimizdə lovğa, təkəbbürlü, ədabaz adamlar haqqında «burnunu dik tutmaq» ifadəsi də işlədilir.

BURNUNUN UCU GÖYNƏMƏK

►Əldə edilməsi çox çətin olan bir şeyi israrla arzulamaq, çox istədiyi bir şeyin həsrətini çəkmək.

İfadə bir çox xalqlarda görüşərkən burnunun ucunu bir-birinə toxundurmaq kimi qədim ənənədən qaynaqlanır.

Hələ neçə əsr əvvəl Asiya və Afrika ölkələrini gəzib öyrənən səyyahlar bəzi qəbilə və tayfalarda adamların görüşərkən qucaqlaşmaq, yaxud öpüşmək əvəzinə burunlarını sadəcə bir-birinə sürtməsini müşahidə etmişlər. Qəbilə üzvləri bunun səbəbini izah edə bilməmiş, sadəcə dədə-babadan qalma adət olduğunu demişlər. Sonuncu yüzilliklərin tibbi araşdırmaları bu davranışın sirrini açmağa nail olmuşdur. Bədən üzvlərinin həssas nöqtələrinin yerləşdiyi nahiyələri araşdırarkən müəyyən edilmişdir ki, insanın mədə, ürək və cinsiyyət orqanının nöqtələri məhz burunun ucunda yerləşir. Bu baxımdan Asiya, Afrika və Latın Amerikası ölkələrində yaşayan bəzi yerli xalqların hələ də görüşərkən burunlarını bir-birinə sürtmələri təsadüfi deyildir.

Beləliklə, bu ifadədən də aydın olur ki, bədən üzvlərinin nöqtələrinin harada yerləşməsi əcdadlarımıza hələ çox-çox qədimlərdən məlum olub.

BURUN SOXMAQ

►Özünə aidiyyəti olmayan hansısa işә müdaxilә etmәk, bir işə yersiz qarışmaq, maraq göstərmək.

İfadə ovçuların müxtəlifölçülü yuvalara baxması və qarşılarına çıxan bütün mağaralara baş salması vərdişi ilə bağlı yaranmışdır.

Әslindә, ifadənin yaranmasında ilkin olaraq «burun» yox, «baş» sözü rol oynayıb. «Baş (burun) soxmaq» isә ovçuluq peşәsi ilә әlaqədar yaranıb. Müxtәlif yuvalara, xüsusən qorxulu mağaralara baş soxan ovçuların nəticədə başsız qalması haqqında müxtəlif rəvayətlər də məlumdur. İfadә insanın bәlәd olmadığı, ona dəxli olmayan hәr hansı işә, mәsәlәyә baş (vә ya burun) soxmasının mәnfi nәticәsini bildirir.

Bundan əlavə, dilimizdə eyni məna kəsb edən «Burnu girməyən yerə başını soxur», «Başı girməyәn yerә bәdәnini soxur» kimi ifadələr də işlədilir.

BUTA VERMƏK

►Könlün gözü ilə görmək, nişan vermәk, iki gəncin – oğlan vә qızın talelәrini bir-birinә bağlamaq.

İfadənin qədim hunlarda Bata (buta) – gözәllik ilahәsinin adı ilə bağlı yarandığı ehtimal edilir.

«Kitabi-Dәdә Qorqud» dastanında «buta/puta» sözü «ox atmaq üçün nişangah» mәnasında işlәnir. Dastanın «Qazan xanın еvinin yağmalanması» boyunda el-obası, еv-еşiyi talanmış, ağbirçək anası, sеvgili qadını, yеganə oğlu, say-sеçmə igidləri əsir götürülmüş Qazan quruca yurd yеrində kеçirdiyi ağrılı-acılı hissləri ifadə edərkən «...Oğlum Uruz ox atanda buta qalmış» sözlərini işlədir.

Prof. Mirәli Seyidova görə, türkdilli hunlarda Bata (buta) adlı gözәllik ilahәsi olmuşdur. Bəlkə, buna görə də «buta» sözü həm də qədim türk dillərində «sevgili» deməkdir. Təsadüfi deyil ki, bir çox dastanlarımızda sevən adama buta verilməsi epizodu əsas xətt kimi keçir. Bu da qədim türk inamıdır. «Aşıq Qərib», «Qurbani», «Abbas və Gülgəz», «Mahmud və Ağcaqız», «Qul Məhəmməd» və başqa dastanlarımızda da yuxuda buta verilməsi süjeti var. Buta verilәn şәxs tezliklә işini, vәtәnini, dost-tanışlarını, valideynlәrini tәrk edib öz sevgilisinin ardınca yollanır.

«Buta» anlayışı buddizmin geniş yayılmış qollarında da var; məsələn, dzen-buddizmə görә, dünyәvi vә ruhani alәmlәr arasında keçilmәz hәdd yoxdur, bunlar bir vәhdәt təşkil edir. Buddizmdә dә hәyatın yeganә mәqsәdi şəxsin öz allahına – butasına qovuşmağa cәhd etmәsindәn ibarәtdir.

BUZLAR SINIR

►Uzun müddət durğun qalmış bir işdə sükunətin pozulması, tərpəniş, adətən, müsbət istiqamətdə hərəkətin başlanması.

İfadə rus ədibləri – İlya İlf və Yevgeni Petrovun məşhur «12 stul» (1928) əsərindən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Əslində, bu qanadlı ifadə fransız dilindən (rompe la glace) rus dilinə keçmişdir. Adıçəkilən əsərdə isə bu ifadə romanın aparıcı personajlarından olan və gizlədilmiş dəfinəni, qiymətli daş-qaşı cidd-cəhdlə axtaran Ostap Benderin dilindən səslənir. O, stullarda gizlədilmiş zinət əşyalarının qiymətini Vorobyaninovla müzakirə edərkən replikalarının birində «İclas davam edir! Möhtərəm andlı hakimlər, gördüyünüz kimi, buz sındı...» ifadəsini işlədir.

Müasir KİV dilində müəyyən bir sahədə yaxşılığa doğru addımların atılmasını bildirmək məqsədilə bu ifadə geniş işlənir. Eyni zamanda dilimizdə münaqişə edən tərəflər arasında gərginliyin azalmasını və münasibətlərin yumşalmasını bildirmək üçün «buzlar əriyir» frazeoloji birləşməsinə də rast gəlinir.

CANI MƏNİM ƏLİMDƏDİR

►«Öһdәsindәn gәlәrәm», «məndən asılılığı var», «mәnim sözümdәn çıxmaz», «bacarıb həll edərəm» mənalarında işlədilən ifadə.

İfadə qədim insanların bədən və ruh haqqındakı bəsit təsəvvürlərindən qaynaqlanır.

Həmin təsəvvürə görə, canla bәdәn (cisim) iki müxtәlif varlıqdır. Can bәzәn bәdәni tәrk edir; mәsәlәn, insan yuxulayanda, yaxud huşunu itirəndә can çıxıb gedir. İndi dә «canı çıxdı», «canım ağzıma gәldı» vә s. ifadәlәr işlәnmәkdәdir. Canı çıxmağa qoymamaq vә ya geri (bәdәnә) qaytarmaq üçün müxtәlif vasitәlәrdәn (dua yazmaq, tas qurmaq vә s.) istifadә olunurdu. Canın tәrk etdiyi bәdәn bir һeçdir. Bәdәndәn çıxan canı kim tutsa, ona һökm edә bilәr.

Can һaqqında qәdim animistik tәfәkkürün yaranmasına sәbәb keçmişdə insanın öz xüsusi psixikasını başa düşmәmәsi olmuşdur; mәsәlәn, yuxugörmәnin, özündәngetmәnin, hallüsinasiyanın sәbәbini bәdәndәn ayrılıqda yaşayan canın fәaliyyәtindә görürdülәr. Әvvәllәr bu can maddi varlıq kimi tәsәvvür olunurdu.

İfadә şәxslәrә, vəziyyətlərə vә zamanlara görә dәyişsə də, yuxarıda göstərilən mənaları bildirir.

CANLI MEYİT

►Mənasız ömür sürən, heç nəyə yaramayan, varlığı ilə yoxluğu bilinməyən, həyatda heç bir məqsəd güdməyən insanlar haqqında işlədilən ifadə.

İfadə xristianların müqəddəs kitabı olan «Bibliya» süjetlərindən qaynaqlanır.

Həmin süjetlərin birində sanki ruhu bədənindən uçmuş, amma hələ də Allaha ibadət edən «ayaq üstə ölmüş» adamdan, «canlı meyit»dən söhbət gedir. İfadə rus ədəbiyyatından tərcümə ilə Azərbaycan dilinə keçmişdir. Bədii ədəbiyyatda «canlı meyit» ifadəsini ilk dəfə A.Puşkin «Poltava» poemasında işlətmişdir. Amma ifadə daha çox L.N.Tolstoyun (1828–1910) ötən əsrin əvvəllərində (1901) səhnəyə qoyulmuş «Canlı meyit» pyesindən sonra məşhurlaşmışdır.

L.Tolstoyun pyesinin qəhrəmanı olan, yaşadığı həyətdə cana doymuş zadəgan Fyodor Protasov intihar hadisəsini səhnələşdirir, guya özünü öldürür və bundan sonra xəlvətcə kasıblar arasında yaşamaqda davam edir. Yəni o, hüquqi cəhətdən ölmüş sayılır, əslində isə «canlı meyit» kimi yaşayır. Düzdür, müəyyən müddətdən sonra işin üstü açılır və F.Protasov bu dəfə həqiqətən intihar etməli olur.

CENTLMEN RAZILAŞMASI

►Hansısa rəsmi sənədə, yazılı razılaşmaya deyil, «kişi sözü»nə, əxlaq və ləyaqətə əsaslanan sözləşmə.

Deyim «centlmen» sözünün ifadə etdiyi məna çalarları ilə bağlıdır.

Bəzən işgüzar münasibətdə olan ayrı-ayrı şəxslər, şirkətlər, hətta dövlətlər arasında adi öhdəliklər imzalanmadan, sadəcə sözlərə, məsələn, «vicdanlı vəd»ə əsasən qarşılıqlı anlaşma əldə edilir ki, buna «centlmen razılaşması» deyilir. İfadə yüksək kübar cəmiyyətdə zadəganların verdikləri sözə ciddi şəkildə əməl etməsi ilə bağlı yaranmışdır.

«Centlmen» ingilis sözü olub lüğəti mənasına görə «yaxşı nəsildən olan insan», «zadəgan», «kübar» anlamını verir. İngilis cəmiyyətində belə hesab edirdilər ki, yazılı sənədə ehtiyac olmadan zadəganın tək sözünə etibar etmək mümkündür.

İfadə «vicdanlı bağlaşma» mənasında bu gün də işlənir.

CƏHƏNNƏM DƏRƏSİ

►Çox isti, od tökülən yer – islam dininә görә, günaһkarların o dünyada әzab çәkәcәklәri məkan.

İfadə qədim insanların dini təsəvvürlərindən yaranmışdır.

Hələ qədim assorlarda vә yunanlarda (İştar һaqqında әfsanәdә) adamı yandıran odlu, dәһşәtli yer haqqında müəyyən tәsәvvürlər var idi. Lakin cənnәt vә cәһәnnəmdən ilk dəfə dolğun şəkildə zərdüştilikdә bəhs edilib, həmin fikirlər sonradan yәһudi vә xristian dinlәrinə, oradan da islam dininә keçib. Bu ifadə ilə bağlı «Qurani-Kərim»in «Kəhf» – «Mağara» surəsində (52-ci ayə) deyilir: «O gün (qiyamət günü Allah müşriklərə – bütpərəstlərə) belə buyuracaq: «(Mənə ortaq olduqlarını) iddia etdiyiniz şəriklərimi (sizə şəfaət diləməkdən ötrü) çağırın! (Müşriklər) öz tanrılarını (bütlərini) çağıracaq, lakin onlara (müşriklərə) heç bir cavab verilməyəcək. Biz onların arasında (hamısının birlikdə məhv olacağı) bir cəhənnəm dərəsi bərqərar edərik».

«Cəһənnәm» qədim yәһudi dilindəki «ge һinnom» sözündəndir. Bu ifadә («Tövrat»da «geyena») «Hinnom dərәsi» mәnasına gәlir. Bu dәrә Yerusəlimin (Qüdsün) yaxınlığında, qәrb tәrəfdə yerlәşirdi ki, bura һeyvan və insan cəsədlərini tullayardılar. Həmin dәrәdә vaxtilə Moloxa adlı büt var idi ki, qәdim yәhudilәr onun qarşısında insan qurbanı kәsәrdilәr. Burada һabelә adamları diri-diri yandırırdılar vә һavanı bürümüş kəsif iyin qarşısını almaq üçün ara vermәdәn oraya tökülmüş zir-zibili dә yandırmalı olurdular.

«Hinnom dərәsi» ifadəsi sonradan ərəb dilində «Cəhənnəm dərəsi» şəklində ifadə olunaraq geniş yayılmağa başlayıb.