Məsəllər, deyimlər

QA DEYƏNDƏ QU DEMƏK

►Bütün istәklərini yerinə yetirmәk, əzizləmək, nazı ilə oynamaq, şıltaqlıqlarına dözmәk, ərköyün öyrətmək.

İfadə qədim Azәrbaycan xalq nağılı «Mәlik Məhəmmәd»dən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Məlik Mәhəmməd qardaşlarının xəyanəti nəticəsində qaranlıq dünyaya düşür. Zümrüd quşu onun köməyinə yetib işıqlı dünyaya çıxaracağına söz verir. Bu şәrtlә ki, Mәlik Məhəmmәd qırx şaqqa әt, qırx tuluq su hazır etsin.

Məlik Mәhəmməd deyilən azuqəni vaxtında hazırlayır. Sonra xilaskar Zümrüd quşunun belinə minib qaranlıq dünyadan uzaqlaşmağa başlayır. «Elə quş nə vaxt «qa» dedi, Məlik Mәhəmməd ətdən verdi, «qu» dedi – sudan verdı».

İfadə eyni mənanı saxlamaqla həm adi danışıqda, həm də bədii və publisistik yazılarda geniş işlədilir.

QABAĞINA QOZ QOYMAQ

►Cavabını vermək, üstün gəlmək, qalib çıxmaq, yerində oturtmaq.

İfadə qədimdən xalq arasında hesablama üsulu ilə əlaqədar yaranmışdır.

Әşyaların köməyi ilә hesablama işindә mnemonik (yaddaş) işarәlәrdən bütün dünya xalqları bu vә ya başqa dәrәcәdə istifadә etmişlәr. Bu hesablama üsullarından әn sadәsi vә daһa geniş yayılanı heyvanları saymaq üçun qamışlardan istifadə olunması üsuludur. Bundan başqa, hələ hesab-kitabın olmadığı zamanlarda həm dә noxud, daş, balıqqulağı, qoz və s. vasitәsilə hesablama aparılırdı. Danışıq dilində «say, yerinə qoz qoy» ifadәsi işlənir ki, bu da elә hәmin hesablama tәrzi ilә bağlıdır. Bu ifadə ilə, əslindә, һesablama işindә real әşyaları deyil, bu әşyaları әvәz edən yaddaş işarәlәrini nәzәrә çarpdırmaq mәqsәdi güdülür.

Dilimizdəki «sanılı qoz kimi» ifadәsi dә göstərilәn hesablama üsulu ilә әlaqәdar formalaşmışdır və müasir dilimizdə geniş əksini tapır.

QAÇAQ NƏBİYƏ DÖNMƏK

►Uzun müddәt görünməmək, adam içinə çıxmamaq, gözə dəyməmək.

Adәtәn, giley vә ya zarafat tәrzindә ərklə işlədilən bu ifadə Azәrbaycan xalq qәhrәmanı Qaçaq Nәbinin (1854–1896) adı ilə bağlıdır.

«Qaçaq Nəbi» dastanından götürülmüş bu ifadə ümumilәşәrәk, bәzәn dә, ümumiyyәtlә, «qaçaq düşmək» mәnasında işlәdilir.

XIX əsrin axırlarında Zəngəzurda qaçaq hərəkatına başçılıq etməsi, yoxsul xalq kütlәlәrinə qahmar çıxması, ədalətsizliyə qarşı mübarizə aparması Qaçaq Nәbini el arasında çox mәşhur etmişdi. Onun haqqında bir sıra rәvayәtlәr, qoşmalar, mahnılar, qanadlı sözlәr yayılmışdır.

Bəzən yaxın adamlar, daha çox dostlar gec-gec görüşәndә ərklə «Ay balam, sən lap Qaçaq Nəbiyə dönmüsən» deyirlər.

QADAĞAN OLUNMUŞ MEYVƏ

►Maraqlı, cazibədar, arzulanan, amma istifadəsinə icazə verilməyən bir şey haqqında işlədilən ifadə.

İfadə xristian dini və «İncil» əfsanələrindən qaynaqlanır.

Əfsanəyə görə, Allah ilk insanlar olan Adəm və Həvvaya yaşamaq üçün xüsusi hazırlanmış cənnət – gözəl bir məkan vermişdi. İnsanların həyatı şadlıq və firavanlıqla keçirdi: hər şeyləri var idi, cənnət ağaclarının meyvələri ilə qidalanırdılar. Onlara xeyir və şərin nə olduğunu bildirən behişt ağacının meyvəsini yemək qadağan edilmişdi. Amma ilk insanların cənnətdəki həyatına həsəd aparan İblis ilan cildinə girərək Həvvanı qadağan olunmuş meyvənin dadına baxmaq üçün yoldan çıxarda bildi, həm də nəfs onlara güc gəldi.

Meyvələri yeyəndən sonra insanlar xeyir və şərin nə olduğunu anladılar və rahatlıqlarını itirdilər. Bu günaha görə Allah Adəmlə Həvvanı cənnətdən qovdu. O vaxtdan bəri insanlar böyük əziyyətlə yemək üçün çalışır və uşaq dünyaya gətirirlər.

İfadənin əsas mənası odur ki, əlçatmaz şeylər çox maraqlı və cəlbedici olur, amma onlara qadağa qoyulur.

QADIN BÖYÜK QÜVVƏDİR

►İncə və zərifliyinə baxmayaraq qadının mənən güclü, çox şeyə təsir göstərmək imkanının olduğunu bildirən ifadə.

Bəzən zarafatla işlənən ifadə «Əhməd haradadır» filmindən (1968) sonra geniş yayılmışdır.

İfadə filmin qəhrəmanı Əhmədin otaq yoldaşı Oqtayın dilindən işlədilmişdir. Belə ki, Əhməd Leyla ilə kəndə geri qayıtmağa qərar verərək onun çantasını Oqtayın əlindən alıb özü götürür. Dostlarının «Hara?» sualına Əhmədin cavabı «Ayağım hara, başım da ora!» olur. Əhməddə baş verən hal dəyişikliyinə şahid olan dostları təəccüb və heyranlıqla onların arxasınca baxır və Oqtay uzaqlaşan cütlüyə işarə edərək Ramizə çoxmənalı bir şəkildə: «Qadın böyük qüvvədir!» – deyir. Elə bu an yoldan keçən yaşlı iki qadından biri Oqtaya çırpılır. Qadının «böyük qüvvə» olması bu epizodda, həm də məzəli şəkildə təqdim edilir.

Ümumiyyətlə, qadın iradəsi və mənəvi gücü haqqında dünyanın bir çox ədibləri, siyasətçiləri, tarixçiləri, bir sözlə, «böyük kişilər» gözəl aforizmlər bəxş ediblər. Onlardan qadın gücünü yaxşı mənada ən dəqiq göstərən ifadələrdən biri də teoloq, filosof Avreli Avqustinə (354–430) aiddir: «Qadın elə bir mələkdir ki, bizi uşaq olarkən qoruyur, gəncliyimizdə xoşbəxtliyimiz üçün çalışır, qocalanda isə təsəlli verir».

Daha bir maraqlı aforizm isə Fransa kralı XVI Lüdovikə (1754–1793) məxsusdur: «Mənim üçün Avropa ölkələrini barışdırmaq bir neçə qadını barışdırmaqdan asandır».

QAFİYƏNİ DƏYİŞMƏK

►Haqqında soruşulan və ya müzakirə edilən bir şeylə bağlı söz tapıb deyə bilmədikdə mövzunu dəyişməyə cəhd göstərmək.

İfadə Azərbaycan aşıq sənətində və meyxanaçılıqda mövcud olan üzbəüz deyişmə ənənəsi ilə bağlı yaranıb və yayılıb.

Şairlər, aşıqlar və ya meyxana ustaları bir qafiyə ortaya atıb onun əsasında bənd-bənd şeirlər deyirlər. Deyişərkən qafiyəni ən çox davam etdirən adam qalib gəlmiş hesab olunur. Müvafiq söz tapıb qafiyəni davam etdirə bilməyən tərəf isə yeni qafiyə başlamağa, yəni qafiyəni dəyişməyə məcbur olur.

Eləcə də hər hansı mövzuda mübahisə zamanı öz fikirlərinin düzgünlüyünü müdafiə etmək üçün dəlil və sübutu olmayan adam söhbəti dəyişmək və ya mübahisəyə başqa istiqamət vermək istədiyi zaman onun haqqında «Bu adam qafiyə dəyişir» deyərək göstərilən məsəli məcazi mənada işlədirlər.

QALİB GƏLMƏK SƏNƏTİ

►Hər hansı sahədə məqsədə çatmaq və uğur qazanmaq üçün bilik və bacarıqlara yiyələnməyin vacibliyini bildirən ifadə.

İfadə böyük rus sərkərdəsi A.Suvorovun eyniadlı kitabından qaynaqlanır.

Əlbəttə, kitabın üstündə Suvorovun adı olmasa idi, ifadə sadəcə lovğalıq kimi görünə bilərdi. Amma qüdrətli sərkərdənin qələbə və düşmənə necə qalib gəlmək haqqında danışmağa tam haqqı vardı.

Burada maraqlı cəhət ondadır ki, kitabın adını Suvorovun özü deyil, onun ilk naşiri Antonovski vermişdi. Bütün hallarda «Qalib gəlmək sənəti» həm kitab adı, həm də poetik və cazibədar ifadə kimi diqqəti cəlb etmişdir.

Zaman keçdikcə bu ifadə az qala zərbi-məsəl kimi populyarlaşmışdır. İndi cəsur ixtiraçıların, novatorların qələbəyə gedən yolda qarşılarına çıxan istənilən maneəni dəf etmələri «qalib gəlmək sənəti» adlandırılır.

QALİBLƏRİ MÜHAKİMƏ ETMİRLƏR

►Böyük əhәmiyyəti olan bir iş görmüş, zəfər çalmış adamın bu prosesdə yol verdiyi hansısa səhvlərini müzakirə etməyin yersiz olduğunu bildirən ifadə.

Bәzi tədqiqatçıların fikrincə, ifadə rus imperatriçəsi II Yekaterinaya (1729–1796) aiddir.

Böyük rus sərkərdəsi Aleksandr Suvorov (1730–1800) 1773-cü ildə feldmarşal Rumyantsevin (1725–1796) əmrinə məhəl qoymayaraq bir qalanı almışdı vә mәһz əmri pozduğu üçün hərbi tribunala verilmişdi. Suvorovu müdafiə edən imperatriçə bu münasibәtlә yuxarıdakı ifadәni işlәtmiş vә sonralar həmin deyim mәşhurlaşmışdır. Tarixi sənədlәr bu rəvayәtin doğruluğunu tәsdiq etmir vә bu rəvayәt dә, әslindә, Suvorov haqqında uydurulan lәtifələrdәn sayılır.

Bәzәn bu ifadәnin müәllifliyini Makedoniyalı İsgәndәrә də aid edirlər. Bu mülahizә dә tam sübut olunmamışdır.

QANADLI SÖZLƏR

►Ədәbi-bәdii mәnbәlәrdәn, tarixi sәnәdlәrdәn və ya görkəmli şəxsiyyətlərin dilindən çıxaraq yayılıb mәşhurlaşan obrazlı söz vә ifadәlәr.

İfadə Qədim Yunanıstanın əfsanəvi şairi Homerin (e.ə. IX əsr) «İliada» və «Odisseya» әsәrlәrindә işlәdilmişdir.

Qanadlı sözlər dedikdə, adətən, nitqimizə daxil olmuş aforistik deyimlər, obrazlı ifadələr nəzərdə tutulur. Lakin Homerdə həmin ifadə bizim indi başa düşdüyümüz mənada işlənmir. Homer sözləri sanki danışanın ağzından çıxaraq dinləyənin qulağına uçub ona təsir etdiyi üçün «qanadlı» adlandırırdı.

Sonralar Homerin bu ifadəsi filoloji-linqvistik termin mәnası kәsb etmişdir ki, bu işdә də alman filoloqu Georq Bühmanın (1822–1884) çox böyük rolu olmuşdur. Onun 1864-cü ildə çıxmış kitabı belə də adlanırdı: «Qanadlı sözlər». Kitab oxucular tərəfindən böyük maraqla qarşılanmış, dəfələrlə nəşr edilmişdi. Kitabın 13-cü nəşrinin müqəddiməsində Bühman «qanadlı sözlər» ifadəsinin başqa dillərdə də işləndiyini yazırdı. Әdәbi dilimizdә bu ifadәni ilk dәfә Səməd Vurğun «İnsan» şeirində şair Cәlal haqqında işlәtmişdir.

Əlinizdəki bu kitabda etimoloji izahı verilən bir çox ifadələr məhz qanadlı sözlərdir.

QANI QARALMAQ

►Kefi pozulmaq, əhvalı təlx olmaq, çox pərt olmaq, qəmgin görünmək.

İfadə əsəbiləşərkən insanın keçirdiyi psixoloji halla bağlı yaranmışdır.

İnsanın hər hansı gərgin vəziyyətdən sonra keçirdiyi sarsıntını o dövrün xalq təbibləri bədəndə qanın qaralması ilə izah edirdilər. Qanın qırmızı olduğunu bilən qədim insanlara qanın qaralmasını sübut etmək çətin idi. Lakin müasir tibb elmi izah edir ki, insan bərk əsəbiləşdikdə və ya həyəcanlandıqda qana qırmızı rəng verən hemoqlobinin qanda miqdarı xeyli azalır, bu zaman, həqiqətən, qanın rəngi qismən qaralır. Beləliklə, bu ifadədən də məlum olur ki, qanın tərkibi və onun müəyyən səbəblərdən bəzən dəyişməsi haqqında hələ lap qədimlərdə əcdadlarımızın kifayət qədər məlumatları varmış.

Bu gün dilimizdə geniş işlənən «qanını it qanına döndərmək», «qan beyninə vurmaq», «qan çəkmək» kimi ifadələrin də kökündə müəyyən elmi əsaslar dayanır.

QARA BASMAQ

►Gözә qorxunc şeylər görünmәk, qorxulu yuxu, kabus görmәk.

İfadə təbiətdə şər qüvvənin mövcud olması ilə bağlı inancdan qaynaqlanır.

Qədim әcdadlarımız qara rәngli bәdxah ruhu Qarabasdı (Nəsir Rzayev) adlandırırdılar. Məhz bu bәdxah ruhun xarakteri vә adı ilə әlaqәdar olaraq dilimizdә «qarabasma» termini yaranmışdır.

Burada «vahimә», «kabus» mәnasında işlәnәn «qara» sözü tarixәn «qara-quru//qara-qura» şәklindә olmuşdur; məsələn, «Kitabi-Dədә Qorqud» dastanında «bәylәr, qara-quru düş gördüm» ifadәsi işlәnmişdir.

Qara-quru qәdimlәrdә adamları qorxuya salan, guya onların ciyәrlәrini bәdәnlәrindәn çәkib çıxardan, insana bədbəxtlik gətirən bir ruhun adı olmuşdur. Bu ruh yuxuda adamı yaxalayır. Dilimizdəki «qaralmaq», «qarğımaq», «qarabəxt», «qarabasma» vә s. sözlәri də həmin ruhla bağlıdır.

Adәtәn, qaranlıqda (vә otaqda tək olarkən) yatan adamın üstünә nә isә vaһimәli vә ağır bir şey yıxılıb onu boğmağa başlayır. Bu varlıq pişik kimi asta va sakit gәzәn bir canlı şәklindә təsəvvür olunur. O kimin üstünә yıxılırsa, hәmin şәxs tərpənə bilmir, sәsi çıxmır, tәngnәfәs olur. Bu vәziyyət bir neçә dәqiqә davam edir. Qara basmış adam yuxudan tər içində oyanır.

Bir sıra xalqlarda gecә ruhu olması qәnaәti mövcuddur. Bu әqidәnin sәbәbi, ehtimal ki, qәdim insanların qaranlıqdan qorxmasıdır. Düşmәnin, adәtәn, gecәlər basqın etmәsi dә dəһşәtli qara qüvvәlәr һaqqında təsəvvürün yaranmasına sәbәb olmuşdur.

QARA KEŞİŞ KİMİ

►Mərdimazar, bədxah, həyatı boyu daim pislik etməyə çalışan adamlar haqqında işlədilən ifadə.

Bu ifadə mәşhur «Әsli vә Kәrәm» xalq dastanının personajlarından birinin adından yayılmışdır.

Dastanda göstәrilir ki, övladları olmayan Ziyad xanla vәziri Qara Keşiş belә әһd edirlәr ki, kimin qızı olsa, o birisinin oğluna versin. Xanın oğlu, Qara Keşişin qızı olur. Keşiş öz qızını (Әslini) müsәlman oğluna vermәk istәmir və bununla әlaqәdar zavallı Kәrәmin başı müsibәtlәr çәkir.

Qara Keşiş qızını götürüb diyarbədiyar qaçır. Çox böyük mәşәqqәtlәrdәn sonra, nәhayәt, qızı vermәyə razı olur. Əslindә isə qızına tilsimli düymәlәri olan gәlinlik paltarı geydirir vә bu düymәləri açarkən Kәrәm yanıb mәһv olur, onun oduna Әsli də yanır. Dastanda Kәrәmin dilindәn deyilir:

Qara Keşiş qızı Әslidi yarım,

Yar halımı heç bilmәdi, ağlaram.

Nәzәrә alınmalıdır ki, «qara», «qaranlıq» xalq tәfәkküründә mәnfilik, zәrәrli qüvvәlәr timsalı һesab olunur: qara gün, qara bulud, qara yara vә s. Dastanda da bu mәnaya işarәlәr vardır; məsələn, Kərәm «keşiş qabağımda bir qara duman» deyir.

Maraqlıdır ki, dastan vә nağıllarımızda, bir qayda olaraq, qara vәzirlәr mәnfi surәt kimi göstərilir. «Qurbani», «Abbas vә Gülgәz», «Alı xan vә Pәri» vә s. mәhәbbәt dastanlarında Qara Vәzir mәnfi bir surәt, sevgililәrin vüsalına maneә törәdәn şər qüvvə kimi tәsvir edilir.

QARA YUMOR

►İnsanın faciəsini, ağır dərd-kədərini və ya fiziki qüsurunu lağlağıya, zarafat obyektinə çevirməyi bildirən ifadə.

İlk dəfə XIX əsrin axırlarında Fransa mətbuatında yaranmış ifadə sürrealizmin banilərindən olan şair Andre Bretonun (1896–1966) çap etdirdiyi «Qara yumor antologiyası» kitabından (1939) sonra geniş yayılmışdır.

Qara yumor (fr. «humour noir») mahiyyət etibarilə ağlamalı şeylər haqqında kobud yumorla və gülərək danışmaqdır. Yəni ölüm, ağır xəstəlik, bədbəxt hadisə, cinayət, fiziki qüsur və s. halları bir qədər arsızlıqla, amma komik elementlər qataraq təqdim etməkdir. Belə yanaşma tərzi əvvəlcə «Absurd teatrı»nın tamaşalarında, daha sonra isə simvolizm cərəyanına məxsus yazıçıların əsərlərində özünü göstərməyə başlamışdır. Daha sonra Svift, Volter, Stern kimi yazıçıların əsərlərinə də sirayət edən qara yumor Ş.Bodler, L.Kerrol, A.Alle yaradıcılığında parlaq şəkildə üzə çıxmışdır. Tədqiqatçıların fikrincə, bu kimi məşhur yazıçı və şairlər öz əsərlərində qara yumoru fəlsəfi baxımdan əsaslandırmaq üçün Hegel və Freydin təlimlərinə müraciət etmişlər.

Qara yumor XX əsrdə ədəbiyyatın hüdudlarından çıxaraq incəsənətin bir çox sahələrinə, o cümlədən kinoya geniş sirayət etmişdir. Hazırda Hollivudun bir çox rejissorları öz filmlərində qara yumora kifayət qədər geniş yer verirlər.

QARAGÖZLÜK GƏLMƏK

►Aldatmaq, aldatmağa cәhd etmәk, özü tәqsirkar olduğu һalda başqasını günahlandırmaq.

İfadә türk xalq tamaşasının qәhrәmanı olan Qaragözün adının ümumilәşmәsi nәticәsindә meydana çıxmışdır.

«Qaragöz» cansız aktyorlarla oynanan bir oyundur. Kukla teatrından fәrqi odur ki, teatrda üçölçülü, burada isә ikiölçülü surәtlәrdәn istifadə edilir.

Əsasən, Türkiyәdә XVII–XVIII әsrlәrdә geniş yayılmış «Qaragöz» xalq teatrı bizdәki mәşhur «Kilimarası» tamaşasını xatırladır. Bu teatrın әsas iştirakçısı Qaragöz adlanır. Adәtәn, axşamlar, xüsusilә dә ramazan ayında yığıncaq olan bir yerdә kətandan vә ya ağ kağızdan ekran düzәldib onu arxa tərәfdәn lampa vә ya şamla işıqlandırırdılar. Camış vә ya dәvә gönündәn düzәldilmiş rәngarәng fiqurları oyunun yeganә artisti nazik, balaca ağac çubuqlar vasitәsilә müxtәlif şәkillәrdә һәrәkәt etdirirdi. Әsas personaj olan Qaragöz sadә, lakin sağlam tәfәkkürü ilә ikiüzlü varlılara, yalançı «alimlәrә» hәmişə qalib gәlirdi.

Övliya Çәlәbinin göstәrdiyinә görә, «Qaragöz» tamaşası XVI әsrdәn mövcuddur.

QARAGÜNLÜYÜNÜ QABLAMAQ

►Hәr cür çәtinliyә, əzab-әziyyәtә һazır olmaq, mәһrumiyyәti, tәһlükәni göz altına almaq.

İfadә qədimdən xalq arasında «ağ» və «qara» günlərin mövcudluğuna, həmçinin axirətə olan inamdan yaranmışdır.

Dilimizdә «qara gün» vә «ağ gün» ifadәlәri bir sıra başqa xalqlarla müştәrәk olan inamlarla әlaqәdardır. «Qaragünlülük» isә bu qara gün üçün әvvәlcәdәn hazırlanan məhsullardır (azuqә vә s.) ki, onları qablaşdırmaqla gözlənilən çətinliyi dəf etmәk mümkündür.

Qәdim romalılarda geniş yayılmış adәtlәrdәn biri xoşbәxt günlәrin ağ daşlarla qeyd olunması idi. Ağ daşla qeyd olunan günә «Albo dies notanda apillo» deyilirdi.

Dilimizdә «ağ gün», «qara gün», «o gün ömrümә yazılmasın», «getsin o günlər, bir də gəlməsin» vә bu kimi ifadәlәr hәmin adәtin izlәrini әks etdirir.