Məsəllər, deyimlər

BUĞDA YEYİB CƏNNƏTDƏN (BEHİŞTDƏN) ÇIXIB

►Hər şeyə etinasız yanaşan, hətta həyatında və ətrafında baş verən ən ağır hadisələri də ciddi qəbul etməyən, laqeyd adamlara münasibətdə işlədilən ifadə.

İfadə Adəmlə Həvvanın Cənnətdən qovulması ilə bağlı məlum rəvayətdən qaynaqlanır.

«Qurani-Kərim»də qeyd olunur ki, göylərin, Yerin və başqa varlıqların yaranışından sonra Allah-taala onların ən üstününü, ən şərəflisini, yəni insanı – Adəmi yaradaraq onu yer üzündə özünə xəlifə seçdi. «Quran»a görə, Allah insanı gildən yaratdı, sonra öz ruhundan ona üfürdü, ardınca mələklərə ona səcdə etməyi əmr etdi və İblisdən başqa hamı Allahın fərmanına tabe olduğunu bildirdi.

Adəm təklikdən əziyyət çəkdiyi üçün Allah Həvvanı yaratdı. Allah onlara müxtəlif nemətlərdən bəhrələnməyə və behiştdə məskən salmağa icazə verərək belə xitab etdi:

– Ey Adəm, sən zövcənlə (Həvva ilə) birlikdə Cənnətdə qal və hər ikiniz oradakı meyvələrdən istədiyiniz kimi bol-bol yeyin, yalnız bu nemətə (buğdaya) yaxın gəlməyin! Yoxsa (özünüzə) zülm edənlərdən olarsınız! («Bəqərə» surəsi, ayə 35).

Bundan əlavə, Allah İblisin düşmənçiliyini yenə də onlara xatırlatdı və dedi: «Elə bir iş görməyin ki, behiştdən çıxarılasınız». Beləliklə, Adəm ilə Həvva behiştdə məskunlaşaraq onun müxtəlif nemətlərindən dadırlar.

Adəmi özünün Allah dərgahından qovulmasının baiskarı bilən Şeytan nəyin bahasına olursa olsun onu düz yoldan sapdırmağa çalışırdı. Şeytan öz məqsədinə yetişmək üçün Adəmə «əgər bu nemətdən yesəniz, mələyə dönərək həmişəlik behiştdə qalacaqsınız» deyirdi.

İblisin hiyləsinə uyan Həvva ilə Adəm qadağan edilmiş buğdaya yaxınlaşıb ona əl vurdular, bu əməl onların behişt nemətlərindən məhrum qalmasına, oradan qovulmalarına səbəb oldu. Adəmlə Həvva yerə endirildilər.

Dini mənbələrdə Adəm və Həvvanın Cənnətdə buğda yeməsi ən böyük günah hesab olunur. Onlar bu dünyadakı həyatın bütün əzab və əziyyətlərini həmin günahın nəticəsi sayırlar.

BUĞDANI QILÇIQDAN TƏMİZLƏMƏK

►Ziyanlı və pis şeyi faydalı və yaxşıdan fərqləndirmək, ağı qaradan seçmək.

İfadə xristianların müqəddəs kitabı olan «İncil»dən qaynaqlanmışdır.

«İncil»də buğda əkən insan haqqında bir rəvayətdə deyilir ki, gecə onun düşməni gəlir və buğdaların arasına qılçıqlar, yəni alaq otları əkir. Toxumlar cücərəndə qullar alaq otlarını təmizləməyi təklif edirlər. Amma sahibkar qulların alaq otları ilə birlikdə buğdaları da çıxaracaqlarından qorxduğuna görə onların təklifini rədd edir. O hər şeyi olduğu kimi saxlamağı, məhsul yığımı vaxtı isə əvvəlcə alaq otlarını toplayıb yandırmağı, daha sonra isə buğdanı toplamağı əmr edir.

«Buğdanı qılçıqdan ayırmaq» ifadəsi daha geniş məna – «faydalını ziyanlıdan, yaxşını pisdən ayırmaq» mənasını verməyə başlamışdır.

BUİLKİ SƏRÇƏ BİLDİRKİ SƏRÇƏYƏ CİV-CİV ÖYRƏDİR

►Cavan, təcrübəsiz birisinin özündən yaşlı, təcrübəli adama ağıl, öyüd-nəsihət vermək istəməsinə istehza ilə işlədilən ifadə.

İfadə el arasında yayılmış bir rəvayətdən qaynaqlanır.

«Bir gün ana sərçə öz balalarına sərbəst uçub yem əldə etmək, özlərini insanlardan qorumaq qaydalarını öyrədirmış:

– Baxın, insanlar sərçələri incitmirlər, amma dəcəl uşaqlar bizi tutub qəfəsə salır və oynatmaqdan həzz alırlar. Bizi əllə tutmaq çox çətin olduğundan onlar daş atır, ayağımızı və ya qanadımızı zədələyir, yalnız bundan sonra tuturlar. Odur ki qarşınızda uşaq görəndə diqqətli olun: o, yerə əyilib daş götürmək istəyəndə tez uçub qaçın.

Ananın bu öyüdünü eşidən bala sərçələrdən biri deyir:

– Olmazmı ki, uşaqlar yerə əyiləndə deyil, elə hər dəfə gözümüzə görünəndə qaçaq? Bəlkə, elə o, daşı cibində gizlədərək bizə tərəf gələcək və onun yerə əyilməyə heç ehtiyacı olmayacaq».

Bu alleqorik rəvayətin yaranmasında məqsəd, əslində, adamlara özündən böyüyə hörmətlə yanaşmaq, təcrübəli insanlara dərs keçməmək kimi keyfiyyətlər aşılamaqdan ibarətdir.

Bu ifadə el arasında bəzən «Dünən yumurtadan çıxıb, bu gün bizə cip-cip öyrədir» variantında da işlənir.

BULANIQ SUDA BALIQ TUTMAQ

►Çətinliklərdən mənfəət güdmək, nizamsızlıqdan, çaxnaşmadan, vəziyyətin aydın olmamasından hiyləgərcəsinə öz xeyrinə istifadə etmək.

İfadə qədim yunan şairi Ezopun bu mövzuda olan təmsilindən qaynaqlanır.

Uzaq keçmişdə balıq tutmaq zamanı, xüsusən kürütökmə dövründə qadağan olunmuş üsullardan biri balığın korlaşdırılması idi. Yəni balığın ən çox gəldiyi su sahəsi müxtəlif üsullarla bulandırılırdı. Hətta bununla bağlı qədim yunan şairi Ezopun torlar ətrafında suyu bulandıraraq kor olmuş balığı oraya salan balıqçı haqqında təmsili vardır. Sonralar ifadə balıq ovu hüdudlarından kənara çıxaraq məcazlaşmış, «aydın olmayan vəziyyətdən mənfəət güdmək» mənasını verməyə başlamışdır.

Bu ifadəyə oxşar deyimə Qədim Roma şairi Ovidinin yaradıcılığında da rast gəlinir. Onun işlətdiyi ifadə latın dilindən hərfi tərcümədə belə səslənir: «Bulanıq suda balığı rahat tutmaq olur».

Belə bir məşhur atalar sözü də var: «Balığı tutmazdan öncə suyu bulandırmaq lazımdır», yəni «mənfəət əldə etmək üçün qəsdən qarışıqlıq yaratmaq» lazımdır.

BULUDLARDA UÇMAQ

►Boş yerə xəyallara dalmaq, arzuladıqlarına xəyalən qovuşmaqdan məmnun olmaq, reallıqdan uzaqlaşmaq; bir şeydən hədsiz dərəcədə sevinmək.

İfadə qədim insanların kainat haqqında təsəvvürlərindən qaynaqlanmışdır.

Qədim yunanların fikrincə, Günəş, Ay və digər göy cisimləri Yerin ətrafında fırlanan boş büllur şarlara – sferalara bərkidilmişdir. Yerdən ən uzaqda yerləşən sferada «təmiz alov və işıq səması» – empires başlayırdı. Orada tanrılar və ruhlar yaşayırdı. Qədim slavyan dilində «uçmaq» – «yaşamaq», «mövcud olmaq» mənasında işlədilirdi, buna görə də «buludlarda uçmaq» – «tanrıların yaşadığı yerdə olmaq» mənasını verirdi.

Dünya haqqında köhnə təsəvvürlər öz yerini Kopernik və Qalileyin nəzəriyyəsinə verdikdə məlum oldu ki, empires deyilən bir yer yoxdur, «buludlarda uçmaq» ifadəsini isə «həyata keçməyən arzular» mənasında işlətməyə başladılar.

BUNA DA ŞÜKÜR!

►Əlində olanla kifayətlənməyin, aza qane olmağın, qazandığı ruziyə görə minnətdarlıq etməyin vacibliyini təlqin edən ifadə.

İfadə «Qurani-Kərim»dəki «Fatihə» surəsinin 2-ci ayəsindən qaynaqlanır.

Həmin ayədə Allaha – aləmlərin Rəbbinə, böyük Yaradana şükranlıq ifadə olunur. «Qurani-Kərim»in «Loğman» surəsində (12-ci ayə) isə deyilir ki, kim (Allahın nemətlərinə) şükür etsə, özü üçün şükür edər. Kim nankor olsa, (bilsin ki) Allah onun şükrünə möhtac deyildir, (özlüyündə) şükrə (tərifə) layiqdir!

«Sükür» sözü ərəb dilində olan «şükr» sözündən əmələ gəlib və «minnətdarlıq» deməkdir. İslam dinini qəbul edəndən bu günə kimi – yüz illər boyunca «sükür etmək» – Yaradana minnətdarlıq ifadə etmək məqsədilə xalqımızın həm folklorunda və şifahi ədəbiyyatında, həm də yazılı mənbələrdə ən müxtəlif deyimlər mövcuddur. Bu deyimlərin, demək olar, böyük əksəriyyətində minnətdarlıq ifadə edən «şükür» sözü var: «Allaha şükür», «Tanrının verdiyi paya şükür», «Kərəminə şükür», «Məsləhətinə şükür» və s.

«Buna da şükür» məhz həmin kateqoriyaya aid olan ifadələrdəndir.

BUNLAR HAMISI SƏNİN HAMAMININ SUYUNDANDIR

►Baş verən hadisənin günahını kiminsə üstünə atmaq, baiskar axtarmaq məqamında işlədilən ifadə.

İfadə birbaşa «O olmasın, bu olsun» filmindən (1956) qaynaqlanır.

Filmdə Məşədi İbadı «Bəy hamamı»na müşayiət edən «dostları» hamam pulunu vermək vaxtı çatanda hərəsi bir bəhanə ilə aradan çıxır. Bəylərin bu davranışının səbəbini çox gözəl bilən Məşədi deyir: «Qorxmayın, hamam pulunu özüm verəcəm». Sonra da hamamçı ilə hesablaşarkən hirsli şəkildə: «Bunlar hamısı sənin hamamının suyundandır!» – deyə donquldanır.

Dilimizdə hamamla bağlı başqa ifadələr də vardır. Bunlardan daha çox «Köhnə hamam, köhnə tas», «Hamam suyu ilə dost tutmaq» işləkdir.

BURDA MƏNƏM, BAĞDADDA KOR XƏLİFƏ

►Heç kәslә razılaşmayan, heç kimi bәyәnmәyәn, öz bildiyindәn әl çәkmәyәn təkəbbürlü adamlara münasibətdə istehza ilə işlәdilən ifadə.

Bağdad xәlifәlәrinin acınacaqlı taleyinә işarә olan bu ifadәnin yaranması konkret tarixi faktlara әsaslanır.

Mәlum olduğu kimi, X әsrin әvvәllәrindәn başlayaraq xilafәt üstündә gedәn mübarizәlәr nәticәsində bəzi xəlifələr hakimiyyətdən uzaqlaşdırılır, cəzalandırılırdı. Çox hallarda ən ağır cəza kimi gözlәri çıxarılırdı.

Belə ağır cəzaya məruz qalmış ilk xəlifə taxtdan salındıqdan sonra kor edilmiş əl-Qahir idi. O, könüllü surәtdә taxtdan әl çәkmәdiyi üçün kor edilmiş və 17 il dilәnçi vәziyyәtindә yaşamışdı. Xәlifә əl-Mütəkki isә kor edilәndәn sonra 24 il yaşamışdı. Ondan sonra taxta çıxmış xəlifə əl-Müstәqfinin dә gözlәri çıxarılmışdı.

Bəzi kor xəlifələr düşdükləri ağır vəziyyətə baxmayaraq hakimiyyətə qayıtmaq ümidlərini itirmirdi. Təbii ki, onların mənasız inadkarlığı gülüşlə qarşılanırdı.

BURİDAN EŞŞƏYİ

►İki bərabər imkan, yaxud əşya arasında seçim edə bilməyən, qərar qəbul edə bilməyən insan.

İfadə XIV əsr fransız filosofu Buridanın adı ilə bağlıdır.

Böyük filosof sübut edirdi ki, bir çox canlıların hərəkətləri onların iradəsindən deyil, xarici səbəblərdən asılıdır. Buna misal olaraq alim hər iki tərəfinə bərabər həcmdə saman yığını qoyulan ac eşşəyi nümunə gətirir. Eşşək iki bərabər yığın arasında seçim edə bilmədiyinə görə acından ölməli idi.

Tarixi araşdıranlar eşşəklə bağlı həqiqətən belə bir təcrübənin aparılıb-aparılmadığı haqqında bir söz demir, amma o vaxtdan bəri hər hansı işlə bağlı tərəddüd edən və qərar verə bilməyən adamları «Buridan eşşəyi» adlandırırlar.

BURNUNU SALLAMAQ

►Məyus olmaq, nəyəsə görə çox kədərlənmək, özünü küskün göstərmək.

İfadə tarixən musiqiçilər arasında yaranıb və əvvəllər «burnunu kvintaya sallamaq» şəklində mövcud olub.

İfaçılar skripkanın ən yüksək tona malik olan simini kvinta (latıncadan tərcümədə «beşinci» deməkdir) adlandırırdılar. İfa zamanı skripkaçı aləti, adətən, çənəsi ilə saxlayır və onun burnu, demək olar ki, az qala ən yaxın simə dəyirdi. Musiqiçinin görünüşünün qəmgin görünüşlü bir ağacı xatırlatmasından «burnunu kvintaya sallamaq» ifadəsi yaranmışdır, sonra bu ifadə qısaldılaraq «burnunu sallamaq», yəni «çox üzülmək, məyus olmaq» mənasını verməyə başlamışdır.

Dilimizdə lovğa, təkəbbürlü, ədabaz adamlar haqqında «burnunu dik tutmaq» ifadəsi də işlədilir.

BURNUNUN UCU GÖYNƏMƏK

►Əldə edilməsi çox çətin olan bir şeyi israrla arzulamaq, çox istədiyi bir şeyin həsrətini çəkmək.

İfadə bir çox xalqlarda görüşərkən burnunun ucunu bir-birinə toxundurmaq kimi qədim ənənədən qaynaqlanır.

Hələ neçə əsr əvvəl Asiya və Afrika ölkələrini gəzib öyrənən səyyahlar bəzi qəbilə və tayfalarda adamların görüşərkən qucaqlaşmaq, yaxud öpüşmək əvəzinə burunlarını sadəcə bir-birinə sürtməsini müşahidə etmişlər. Qəbilə üzvləri bunun səbəbini izah edə bilməmiş, sadəcə dədə-babadan qalma adət olduğunu demişlər. Sonuncu yüzilliklərin tibbi araşdırmaları bu davranışın sirrini açmağa nail olmuşdur. Bədən üzvlərinin həssas nöqtələrinin yerləşdiyi nahiyələri araşdırarkən müəyyən edilmişdir ki, insanın mədə, ürək və cinsiyyət orqanının nöqtələri məhz burunun ucunda yerləşir. Bu baxımdan Asiya, Afrika və Latın Amerikası ölkələrində yaşayan bəzi yerli xalqların hələ də görüşərkən burunlarını bir-birinə sürtmələri təsadüfi deyildir.

Beləliklə, bu ifadədən də aydın olur ki, bədən üzvlərinin nöqtələrinin harada yerləşməsi əcdadlarımıza hələ çox-çox qədimlərdən məlum olub.

BURUN SOXMAQ

►Özünə aidiyyəti olmayan hansısa işә müdaxilә etmәk, bir işə yersiz qarışmaq, maraq göstərmək.

İfadə ovçuların müxtəlifölçülü yuvalara baxması və qarşılarına çıxan bütün mağaralara baş salması vərdişi ilə bağlı yaranmışdır.

Әslindә, ifadənin yaranmasında ilkin olaraq «burun» yox, «baş» sözü rol oynayıb. «Baş (burun) soxmaq» isә ovçuluq peşәsi ilә әlaqədar yaranıb. Müxtәlif yuvalara, xüsusən qorxulu mağaralara baş soxan ovçuların nəticədə başsız qalması haqqında müxtəlif rəvayətlər də məlumdur. İfadә insanın bәlәd olmadığı, ona dəxli olmayan hәr hansı işә, mәsәlәyә baş (vә ya burun) soxmasının mәnfi nәticәsini bildirir.

Bundan əlavə, dilimizdə eyni məna kəsb edən «Burnu girməyən yerə başını soxur», «Başı girməyәn yerә bәdәnini soxur» kimi ifadələr də işlədilir.

BUTA VERMƏK

►Könlün gözü ilə görmək, nişan vermәk, iki gəncin – oğlan vә qızın talelәrini bir-birinә bağlamaq.

İfadənin qədim hunlarda Bata (buta) – gözәllik ilahәsinin adı ilə bağlı yarandığı ehtimal edilir.

«Kitabi-Dәdә Qorqud» dastanında «buta/puta» sözü «ox atmaq üçün nişangah» mәnasında işlәnir. Dastanın «Qazan xanın еvinin yağmalanması» boyunda el-obası, еv-еşiyi talanmış, ağbirçək anası, sеvgili qadını, yеganə oğlu, say-sеçmə igidləri əsir götürülmüş Qazan quruca yurd yеrində kеçirdiyi ağrılı-acılı hissləri ifadə edərkən «...Oğlum Uruz ox atanda buta qalmış» sözlərini işlədir.

Prof. Mirәli Seyidova görə, türkdilli hunlarda Bata (buta) adlı gözәllik ilahәsi olmuşdur. Bəlkə, buna görə də «buta» sözü həm də qədim türk dillərində «sevgili» deməkdir. Təsadüfi deyil ki, bir çox dastanlarımızda sevən adama buta verilməsi epizodu əsas xətt kimi keçir. Bu da qədim türk inamıdır. «Aşıq Qərib», «Qurbani», «Abbas və Gülgəz», «Mahmud və Ağcaqız», «Qul Məhəmməd» və başqa dastanlarımızda da yuxuda buta verilməsi süjeti var. Buta verilәn şәxs tezliklә işini, vәtәnini, dost-tanışlarını, valideynlәrini tәrk edib öz sevgilisinin ardınca yollanır.

«Buta» anlayışı buddizmin geniş yayılmış qollarında da var; məsələn, dzen-buddizmə görә, dünyәvi vә ruhani alәmlәr arasında keçilmәz hәdd yoxdur, bunlar bir vәhdәt təşkil edir. Buddizmdә dә hәyatın yeganә mәqsәdi şəxsin öz allahına – butasına qovuşmağa cәhd etmәsindәn ibarәtdir.

BUZLAR SINIR

►Uzun müddət durğun qalmış bir işdə sükunətin pozulması, tərpəniş, adətən, müsbət istiqamətdə hərəkətin başlanması.

İfadə rus ədibləri – İlya İlf və Yevgeni Petrovun məşhur «12 stul» (1928) əsərindən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Əslində, bu qanadlı ifadə fransız dilindən (rompe la glace) rus dilinə keçmişdir. Adıçəkilən əsərdə isə bu ifadə romanın aparıcı personajlarından olan və gizlədilmiş dəfinəni, qiymətli daş-qaşı cidd-cəhdlə axtaran Ostap Benderin dilindən səslənir. O, stullarda gizlədilmiş zinət əşyalarının qiymətini Vorobyaninovla müzakirə edərkən replikalarının birində «İclas davam edir! Möhtərəm andlı hakimlər, gördüyünüz kimi, buz sındı...» ifadəsini işlədir.

Müasir KİV dilində müəyyən bir sahədə yaxşılığa doğru addımların atılmasını bildirmək məqsədilə bu ifadə geniş işlənir. Eyni zamanda dilimizdə münaqişə edən tərəflər arasında gərginliyin azalmasını və münasibətlərin yumşalmasını bildirmək üçün «buzlar əriyir» frazeoloji birləşməsinə də rast gəlinir.