Məsəllər, deyimlər

BABALI SƏRVƏRİN BOYNUNA

►Bir işin məsuliyyətini, cavabdehliyini, günahını kiminsə öz üzərinə götürdüyünü bildirmək üçün işlədilən ifadə.

İfadə ölməz Üzeyir Hacıbəylinin «O olmasın, bu olsun» (1909) və ya «Məşədi İbad» kimi tanınan komediyasından qaynaqlanır.

Müflisləşmiş Rüstəm bəy öz gözəl və gənc qızı Gülnazı aldığı borc pulun müqabilində varlı, lakin qoca Məşədi İbada ərə vermək niyyətindədir. Gülnaz isə daş atıb başını tutur, çünki Sərvəri sevir. Sərvər Rüstəm bəyə Gülnazı sevdiyini deyəndə o bildirir ki, başqasına söz verib, iş-işdən keçib. Sərvər deyir ki, «mən deyənə razı olsan, işi düzəldərəm... Əgər iş tutdu – tutdu və illah tutmasa, onda babalı Sərvərin boynuna».

Tədqiqatçıların fikrincə, ifadənin tərkibindəki «babal» leksik vahidi ərəb dilində olan «vəbal» (günah, məsuliyyət, təqsir, cavabdehlik, ağırlıq, çətinlik) sözündən yaranıb və Ü.Hacıbəyliyə qədər də klassik ədəbiyyatda və danışıq dilində («babal yumaq» və s.) kifayət qədər işlək olub.

Sonradan istər ədəbi, istərsə də danışıq dilində işləkliyi artan «babal» sözü tədricən «vəbal»ı sıxışdıraraq aradan çıxarıb.

BADEN-BADENİN MAVİ GECƏLƏRİ

►Əsasən, əyləncə xarakterli, qeyri-ənənəvi kef məclisləri haqqında danışılarkən işlədilən ifadə.

İfadə «Şərikli çörək» filmindəki (1969) məşhur fraqmentdən qaynaqlanmışdır.

Binanın həyətində «həyatı göstərən» aparatı ilə gəzən, məhəllə uşaqlarının dili ilə desək, «fokus göstərən» kişi aparatdakı fotoları əlavə ödəniş müqabilində özünəməxsus formada şərh edir. Həmin fotolar arasında səhnədə qadın kostyumları ilə təsvir edilən üç kişi artist rəsminin izahı isə məhz bu şəkildə səslənir: «Baden-Badenin mavi gecələri».

Çoxlarının ehtimalına görə, bu ifadədə vurğulanan «mavi gecələr» leksik vahidi qeyri-ənənəvi cinsəlliyə işarədir.

Əslində isə Almaniyanın turizm şəhəri olan Baden-Badenin özünün və yerli əhalisinin «mavilik»lə heç bir əlaqəsi yoxdur. Sadəcə şəhər çox zəngin turistlərin axışdığı yer olduğundan orta və ya kasıb adamlar burada dincələ bilməzlər, yalnız varlılara xidmət olunur. Çünki əyləncə məkanları, kazinolar, otellər həddindən artıq bahadır. Dünyanın hər yerindən gəlmiş gənc oğlan və qızlar isə zəngin turistləri əyləndirmək üçün dondan-dona («mavilik» də daxil olmaqla) girir, müxtəlif səhnəciklər göstərirlər.

BAĞDA ƏRİK VAR İDİ...

►Bir insanın başqa birisi ilə təmənnalı, məqsədli, saxta münasibət saxladığını bildirmək üçün işlədilən ifadə.

İfadə xalq arasında məşhur bir əhvalatdan qaynaqlanmışdır.

Tədqiqatçı Beydulla Hüseynov «Rəvayətli ifadələr» kitabında bu məsəli belə şərh edir: «Bağında əriklərin yetişdiyi vaxt tez-tez bağbanın yanına gəlib-gedən, onunla «dostluq edən» yalançı dostlar ərik qurtaran kimi bağdan ayaqlarını kəsir, bağbanı görəndə isə yanından düz keçir, ona salam vermirlər».

Adi danışıqda, folklorda və ədəbi əsərlərdə tez-tez rast gəlinən bu məsəl, əslində, tam şəkildə belədir:

Bağda ərik var idi, salam-əleyk var idi,

Bağda ərik qurtardı, salam-əleyk qurtardı.

Geniş yayılmış bu məsəl var-dövlətə, ad-sana, mənsəbə malik olan adama çoxlarının özünü dost kimi göstərdiyini, var-dövlət və mənsəb əldən getdikdən sonra isə heç kimin məhəl qoymadığını, hətta salam belə vermədiyini, yəni bəzi adamlarda səmimiyyət, təmənnasız dostluq münasibəti olmadığını bildirmək məqsədilə işlədilir. İşlətmək asan olsun deyə, adətən, bu məsəlin əvvəldə gələn ilk misrası deyilir.

Bəzi mənbələrdə bu ifadənin Molla Nəsrəddinə aid olduğu iddia edilir.

BAĞDADDA SAKİTLİKDİR

►Hər hansı bölgədə, məkanda və qarışıqlıq ehtimalının olacağı bir yerdə hələlik sakitliyin olduğunu bildirən ifadə.

İfadə «Min bir gecə» nağılları əsasında çəkilmiş «Ələddinin sehrli çırağı» filmindən (1966) qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Filmin rejissoru Boris Rıtsarev, ssenari müəllifləri Viktor Vitkoviç və Qriqori Yaqdfelddir. İfadə filmin qəhrəmanlarının birinin dilindən bu şəkildə işlədilmişdir: «Bilirsənmi mən niyə 85 il yaşamışam? Ona görə ki hər yerdə və hər zaman demişəm ki, Bağdadda həmişə sakitlikdir».

BAĞIŞLAMAQ ALLAHIN PEŞƏSİDİR, MƏNİ DƏ BAĞIŞLAYAR

►Allahın böyüklüyünü, mərhəmətini və lütf edərək insanların günahlarını bağışladığını bildirmək üçün işlədilən ifadə.

Alman dilindən alınmış bu ifadə böyük şair Henrix Heyneyə (1797–1856) məxsusdur.

«Henrix Heyne. Xatirələr» (1856) kitabında şairin yaxın dostu olmuş Alfred Meysner (1822–1885) yazır ki, 1856-cı il fevralın 16-dan 17-nə keçən gecə, Heynenin ölümünə bir neçə saat qalmış şairin otağına bir nəfər təlaşla daxil oldu ki, onunla son dəfə görüşsün. Həmin adam Heyneyə Allaha necə münasibət bəsləməsi ilə bağlı bir sual da verdi. Böyük şair təbəssümlə ona bu sözləri dedi: «Narahat olmayın, əzizim, Allah məni bağışlayacaq – bu onun peşəsidir».

Başqa bir versiyaya görə isə (Honkur qardaşları. «Gündəlik», 1863) görkəmli şair eyni sözlərlə onun Allah tərəfindən bağışlanması üçün dua edən katolik xanımına müraciət etmişdir.

Bütün hallarda H.Heynenin bu sözləri ömrünün son saatlarında onun Allahın böyüklüyünə və mərhəmətinə olan inamının ifadəsi kimi qəbul edilir.

BAĞRI YARILMAQ

►Bərk qorxmaq, vahimələnmək, dəhşətə gəlmək, səksəkəyə düşmək.

İfadə «qaraciyər»in sinonimi kimi işlənən «bağır» ifadəsinə söykənir.

Dilimizdə bu sözün birləşməsindən yaranan və müxtəlif mənalar ifadə edən bir çox frazeoloji ifadələr var; məsələn: «bağrı çatlamaq», «bağrı daşa dönmək», «bağrı qan olmaq», «bağrına basmaq», «bağrıbadaş olmaq» və s.

Ümumiyyətlə, dilimizdə bir sıra mücәrrәd anlayışlar konkret bәdәn üzvləri adlarının mәcazi mәnada işlәdilmәsi әsasında yaranıb; mәsәlәn, sevgi hissi ürәklә, paxıllıq hissi qarınla («qarnı ağrımaq») vә s. ilə әlaqәdar ifadә edilir. Әslindә, «qorxu», «qorxaqlıq» anlayışları «ciyər», «bağır»la yox, «öd»lә әlaqәdardır («qorxudan ödü ağzına gәldi»).

«Qorxu» vә ya «istәk», «arzu» anlayışlarını bildirmәk üçün hәm dә «yağı (ürәyinin) әrimәk» ifadәsi işlәdilir:

Cәhәnnәm xofundan, eşq havasından

Әridi, qalmadı yağ ürәyimdә. (Aşıq Әlәsgәr)

Dilimizdə «qorxaqlıq» anlayışını bildirmәk üçün «ağbağır», «ağciyәr» sinonimlәrindәn də istifadә olunur. «Ağ öddәk» vә ya sadәcә «öddәk» sözü bu ifadәnin, əslindә, «öd»lә («ödü yarılmaq») әlaqәdar olduğunu göstərir. Bu hadisәnin tibbi izahı belәdir ki, adәtәn, qorxudan damarların qıcolması baş verir, insanın rəngi saralır.

BAXTINI QOZDA SINA...

►Bəxtindən küskün, bədgüman, qismətindən narazı adamlara təskinlik, məsləhət vermək üçün işlədilən ifadə.

İfadə tarixən formalaşmış xalq inancı ilə bağlı yaranmışdır.

Tam şəkildə «baxtını qozda sına, oğulda-qızda sına» kimi deyilən ifadə qozun içinin saf, ya çürük olduğunu bilməyin çətinliyi haqqında el təsəvvüründən qaynaqlanmışdır.

Qoz qapalı olduğu üçün onu qırmadan saf, yaxud çürük olduğu bilinmir. Tale, qismət də belədir – sabah insanı nə gözlədiyini heç kim deyə bilməz. Ona görə də tövsiyə olunur ki, sabah səni nə gözlədiyini bilə bilməzsən, tale bağlı, bütöv qoz kimidir – qozun içinin saf, ya çürük olduğunu bilmək üçün onu qırmaq, taleyinin necə olacağını bilmək üçünsə yaşamaq lazımdır.

Məsəlin ikinci misrası da dolayısı ilə birinci misraya bağlıdır. Övladın da yaxşısı-pisi – safı-çürüyü olur.

«Qoz» sözünün ərəbcə qarşılığı «cövz»dür. Dilimizdə «qoz» sözünün sinonimi kimi işlənən «ceviz» də «cövz» sözündəndir. Bundan əlavə, Əkizlər bürcünün adı ərəbcə «Cövza»dır və bu söz də «cövz» sözündən yaranıb. Qoz – ceviz iki ləpədən ibarətdir, yəni cütdür, «əkizlər» də cüt mənasını ifadə edir.

BAL AYI

►Evliliyin toydan sonra, adətən, istirahət və səfərlərlə müşayiət olunan ilk ayı.

İfadə bəzi xalqlarda mövcud olmuş ənənədən qaynaqlanmışdır.

Xoşbəxtlik və səadətin müvəqqəti, ötəri olduğuna işarə vurulan bu ifadənin mənşəyi ilə bağlı müxtəlif mənbələrdə fərqli mülahizələr vardır.

Bəzi mənbələrdə bu ifadə orta əsr Qərb ölkələrində toy mərasimlərində yeni evlənənlər üçün baldan yüngül alkoqollu içkinin hazırlanması ənənəsi ilə izah edilir. Yeni evlənənlərə tünd alkoqollu içki içməyə icazə verilmədiyindən onlar üçün xüsusi yüngül içki hazırlanırmış. Adətə görə, onlar bu içkini həm toy mərasimində, həm də toydan sonrakı bir ay ərzində içirmişlər. Hətta qeyd olunur ki, toy günü evlənənlərə bu məqsədlə içərisində 5–10 kiloqram bal olan kiçik küp hədiyyə edilirmiş. Onlar bir ay ərzində balla dolu küpü boşaltmalı imişlər.

Başqa bir mənbədə isə bu ifadəyə daha əvvəllər rast gəlindiyi bildirilir və misal kimi bu qədim fars zərbi-məsəlindən bəhs olunur: «Evliliyin birinci ayı bal ayıdırsa, ikinci ayı yovşan ayıdır». Maraqlıdır ki, bu fikrə böyük fransız mütəfəkkiri Volterin (1694–1778) «Zadiq, yaxud tale» fəlsəfi əsərində də rast gəlinir.

Sonralar bu frazeoloji ifadə daha geniş məna almış və «həyatın xoşbəxt dövrü», yaxud «hər hansı hadisənin mənfi tərəfləri yaranmamışdan əvvəlki gözəl dövrü» mənasını verməyə başlamışdır.

BAL İLƏ YAĞI QATMAĞIN ZƏRƏRİ YOXDUR...

►İki dəyərli şeyin bir yerdə olmasını, onların birləşdirilməsinin yalnız faydalı ola biləcəyini vurğulamaq üçün işlədilən ifadə.

İfadə ustad xanəndə Hacıbaba Hüseynovun adı ilə bağlıdır.

Görkəmli sənətkarlardan dərs almış xanəndə klassik Şərq ədəbiyyatının mükəmməl bilicilərindən olub. Əruz vəznini gözəl mənimsəmiş ustad sənətkar Hafiz, Sədi, Füzuli, Seyid Əzim Şirvani və Əliağa Vahid kimi söz ustadlarının qəzəllərini sevə-sevə ifa etməklə yanaşı, özü də ürəkoxşayan qəzəllər yazar, ara-sıra öz qəzəllərini də oxuyarmış.

Günlərin birində el şənliyində xanəndədən öz yazdığı qəzəlləri oxumağı xahiş edirlər. H.Hüseynov məclis əhlinin sözünü yerə salmayıb muğam üstdə bir neçə qəzəlini oxuyur. Sonra bu qəzəllərdən ikisini tarın müşayiəti ilə bədii qiraətlə də səsləndirir. Məclis onu ürəkdən alqışlayır. Lakin yaxınlıqda əyləşmiş bədxahlarından biri ustadı pərt etmək üçün belə deyir:

– Söz yox ki, şeirlər ustalıqla yazılıb, amma sonuncu qəzəlin ortasında Seyid Əzim Şirvaninin çox işlətdiyi iki ifadədən istifadə edilib.

Mətləbi anlayan ustad xanəndə halını pozmadan belə cavab verir:

– Balla yağı qatmağın zərəri yoxdur...

BALIĞIN BÖYÜYÜ TABAQ ALTINDADIR

►Həqiqəti gizlətməyin qeyri-mümkünlüyünü, yalanın ömrünün qısa olduğunu eyhamla bildirmək üçün işlədilən ifadə.

Bu ifadə el arasında dolaşan bir rəvayətlə bağlı yaranmışdır.

Həmin rəvayətə görə, günlərin birində bir nəfər ailəsi ilə birlikdə çəmənlikdə süfrə başında oturub balıq yediyi zaman uzaqdan bir tanışının gəldiyini görür, tez süfrədəki iki balıqdan böyüyünü götürüb tabağın altında gizlədir.

Qonaq balığın tabaq altına qoyulduğunu görsə də, bir söz demir, amma necə olursa olsun balığı süfrəyə qoydurmağı qərara alır. Ev yiyəsi kiçik balıqdan kəsib qonağın qarşısına qoymaq istəyəndə qonaq ona macal vermir, balığı bütöv halda kişinin əlindən alıb ağzına dayayır və astadan nəsə deyir. Sonra balığın ağzını öz qulağına dayayıb bir qədər saxlayır, nəyi isə başa düşürmüş kimi gülümsəyir.

Ev yiyəsi qonaqdan bu hərəkətin sirrini soruşanda o deyir:

– Mən balıqdan soruşdum ki, Xızır peyğəmbəri qarnında gəzdirən balıq hələ sağdırmı? Balıq cavabında dedi ki, mənim yaşım az olduğundan belə şeyləri bilmirəm, böyük qardaşım tabağın altındadır, istəyirsən, ondan xəbər al!

Bu sözü eşidən ev yiyəsi mətləbi başa düşüb böyük balığı da tabaq altından çıxarıb süfrəyə qoyur.

Bu rəvayətdə vurğulanan əsas məna – həqiqəti gizlətməyin qeyri-mümkünlüyü, yalanın ömrünün qısa olması fikri ilə bağlı el arasında bir çox digər deyimlər də var: «cidanı çuvalda gizlətmək olmaz», «yalan ayaq tutar, yeriməz» və s.

BALZAK YAŞI

►Qadınların 30–40 yaş arası dövrünə aid edilən ifadə.

İfadə böyük fransız yazıçısı O.Balzakın yaradıcılığından qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Məşhur yazıçı yetkin yaşda olan qadınların psixologiyası, hiss, duyğu və düşüncələrini böyük sənətkarlıqla əks etdirmişdir. Bu yaşda olan qadınların sevgi hisslərinə geniş yer vermiş yazıçının «Otuzyaşlı qadın» (1842) əsərindən sonra «Balzak yaşı» ifadəsi xeyli məşhurlaşmışdır. Əsərin ingilis dilinə tərcüməsindən sonra ifadə Avropada xeyli geniş şəkildə işlənməyə başlamışdır.

Həmin ifadədən bu gün də bədii ədəbiyyatda, danışıq dilində və publisistikada tez-tez istifadə olunur.

BANKA GETMƏK

►Hər hansı situasiyada itirmək qorxusunu nəzərə almadan cəsarət edib böyük riskə getmək.

İfadə fransız dilindəki «va-bank» sözündən qaynaqlanmışdır.

«Va-bank» sözünün mənası fransız dilindən tərcümədə «bank bütünlüklə gedir» deməkdir. Bunu deyərək qumar oynayanlar ortaya qoyulan məbləğin həcmindən asılı olmayaraq bütün pullarla oynamağa razı olduqlarını bildirirdilər. Sonra bu söz daha geniş mənada işlədilməyə başlandı.

Bizim günlərdə «banka getmək» artıq heç bir itkiyə baxmayaraq heç nədən qorxmadan, çarəsiz cəsarət göstərib böyük riskə getmək mənasında işlədilir. İfadə təkcə maliyyə məsələlərinə deyil, daha geniş riskli davranışlara da aid edilir.

BARIT QABLARINDA HƏLƏ BARIT VAR

►«Hələ gücümüz tükənməyib, zəifləməmişik, özümüzə güvənirik» anlamında işlədilən ifadə.

İfadə XIX əsrin böyük rus yazıçısı Nikolay Qoqolun (1809–1852) məşhur «Taras Bulba» əsərindən sonra geniş yayılmışdır.

Kazakların həyatından bəhs edən həmin əsərdə ifadənin işləndiyi məşhur epizod aşağıdakı kimi təsvir olunmuşdur:

«Taras atamanlara səsləndi:

– Panlar, vəziyyət necədir, barıt qablarında hələ barıt varmı? Kazak əzmi sarsılmayıb ki? Kazaklar məğlub olmur ki?

– Atacan, hələ barıt qablarında barıt var. Kazakın əzmi sarsılmayıb, kazaklar məğlub olmayıblar».

Rus ədəbi dilində az qala zərbi-məsələ çevrilmiş bu ifadə ətrafdakılara gücsüz, zəifləmiş təsiri bağışlayan bir adamın, əslində, hələ ruhdan düşmədiyi, enerjisinin tükənmədiyi, ən əsası isə özünə güvəndiyi fikrini ifadə edir.

BARITI QURU SAXLAMAQ

►Həmişə ayıq-sayıq olmaq, müharibәyә və müdafiәyә hazır olmaq, ehtiyatlı, diqqәtli, tədbirli hərəkət etmək.

İfadә XVII әsr İngiltәrә inqilabının rəhbəri, məşhur sərkərdə Oliver Kromvelə (1599–1658) məxsusdur.

Lord-general O.Kromvel çayı keçәn qoşun hissələrinə müraciətlə deyir: «Ümidinizi Allaha bağlayın, ancaq barıtı da quru saxlayın».

Bu ifadə, əsasən, müharibə aparan tərəfin həmişə sərvaxt, tədbirli olması haqda deyilsə də, sonralar bədii ədəbiyyatda və publisistikada məcazi mənada, ümumiyyətlə, bir şəxsin, kollektivin və ya hansısa sahənin yararlı, çevik və həyat qabiliyyətli olması anlamında işlənib. Azərbaycan dilində bu fikrin qarşılığı olan «ehtiyat igidin yaraşığıdır» kimi məşhur atalar sözü vardır.

BARITINI ÇOX ELƏMƏK

►Hər hansı işdə ölçünü, mizan-tərəzini pozmaq, bir şeyi qədərindən, lazım olduğundan artıq eləmək, ifrata varmaq.

İfadə M.F.Axundzadənin «Hekayəti-müsyö Jordan həkimi-nəbatat və dərviş Məstəli şah caduküni-məşhur» pyesindən qaynaqlanaraq məşhurlaşmışdır.

Böyük maarifçi ədibin gizli sətiraltı mənalarla zəngin olan bu pyesində Qərb və ozamankı Şərq düşüncəsi, insanların həyata, dünyaya baxışı, iki təfəkkür tərzi arasındakı fərqlər, bu fərqin tən ortasında yerləşən Azərbaycan həyatı, elmsizlik və nadanlıq mühiti ustalıqla təsvir edilir. Əsərin dramaturji xətti bu nadanlıq mühitindən yaxa qurtarıb Parisə oxumağa getmək istəyən Şahbaz bəylə gəncin bu niyyətinə qarşı çıxan nişanlısı Şərəfnisə və onun anası Şəhrəbanu xanımın mübarizəsi üstündə qurulmuşdur.

Qadınlar Şahbaz bəyin Parisə getməsinin qarşısını almaq üçün cadugər dərviş Məstəli şaha müraciət edirlər. O isə, öz növbəsində, cinlərin köməyi ilə Parisi «dağıtmağa» qərar verir. Bax bu «dağıtma» prosesində fırıldaqçı dərvişin köməkçisi Qulaməli barıtı çox elədiyindən evin bir hissəsi dağıntıya məruz qalır. Buna görə də dərviş Məstəli şah öz köməkçisinə «kül başuva, Qulaməli, bu qədər də barıt tökəllər» demək məcburiyyətində qalır.