Azərbaycan dastanlarının leksikası

bimar fars

Xəstə, naxoş, azarlı.

Biymar şəklində də rast gəlinir.

Ya Əli deyibən nərə çəkəndə,

Surəti zərbimdən bimar olar.

                                   (“Sam şahzadə”)

                                _*

Beş gün səndə mən deyənin

Axırın biymar elədin.

Neçə-neçə Süleymanın

Taxtını tar-mar elədin.

                        (“Leyli və Məcnun”)

beymürvət

fars. bi-, ərəb. mürüvvət

Mürüvvətsiz, insafsız, amansız, rəhmsiz; ədalətsiz.

Ay beymürvət, gəl bir eylə

Bu dərdimə çara, deyim.

Amandı, eşit ərzimi,

Sən şahi-xublara deyim.

              (“Abdulla və Cahan”)

                        *

Zornan aparırlar, görmürsən məni,

O beymürvət atam qoymaz qayıdam.

Heç kəsə getmərəm, gözlərəm səni,

O beymürvət atam qoymaz qayıdam.

                                                    (“Baxış-Leyla”)

bimürvət

bimürüvvət

buta

fars. butə

İçində qızıl, gümüş əritmək üçün odadavamlı materialdan (gildən) hazırlanmış qab.

Buta Azərbaycan dastanlarında aşiq və məşuq arasında xəyali əlaqə rоlunu оynayır. Buta məhəbbət dastanlarında ilahi bir məhəbbətin nümunəsi оlaraq sеçilmiş qəhrəmana – aşiqə aşıqlıq, şairlik istеdadı da bəxş еdir. Dastanlarımızda aşiqə buta vеrilməsi  Xızır tərəfindən еşq şərbətinin içirdilməsi ilə başlayır.

Rəsul yatmışdı, yuxuda gördü ki, Tiflis şəhərində behişt misallı bir bağdadı, bunun başının üstündə ceyran misallı gözəl bir qız var. Qız nə qız – qaş kaman, gözlər qan piyaləsi, burun hind fındığı, sinə Səmərqənd kağızı. Baxanın ağlını aparır. Rəsul bir də baxıb gördü, bu qızın yanında bir dərviş var. Dərviş qızın əlini Rəsula uzadıb dedi:

– Rəsul, bu qız tiflisli Xoca Sənanın qızı Şahsənəmdi. Bunu sənə buta verirəm. Çox çəkməz bir-birinizə çatarsız. (“Aşıq Qərib”)

                                                                         *

Ustadlar deyirlər ki, Irvahım günbəzdə yatıb vağyada gördü ki, Heratda Fətəli xanın qızı Hüreynisə xanımı ona buta veriblər. (“İrvahım”)

                                                                         *

Ərəb dedi:

– Oğul, qorxma, Sayat pərini sənə, səni də Sayat pəriyə buta verdim. (“Əmrah”)

                                                                         *

Əsmər qarı gördü, oğlan butə dalısınca gedir. (“Qulam Kəmtər”)

                                                                      *

Qeys içibən məcnun oldu bu tası,

Ovçu gözlər, ovu maral butası.

Sayat bəydir Səyalının butası,

Açdı rüxsarımı yaman eylədi.

                 (“Sayat bəy-Səyalı xanım”) 

                                                                      *

Amma qarılardan bir dünyagörmüşü irəli yeriyib dedi:

– Niyə hərəniz bir avaz çəkirsiniz? Bu oğlana heç nə olmayıb, ancaq buta verilib. Heç işiniz olmasın, o özü ayılacaqdır. (“Mahmud-Niyar xanım”)

                                                                         *

Biçarə Leyliyəm, Məcnundu butam,

Məhəbbət qoymayır dincələm, yatam,

İstərəm sizinlə ünsiyyət tutam,

Mən də sizin təki yara aşığam.

                               (“Leyli və Məcnun”)

                                                                                               _*

Əynində var yaşıl alın,

Çəkilibdi xətti-xalın.

Nə gözəldi gül camalın,

Sən mənim butamsan, butam.

                                    (“Şahzadə Bəhrəm”)

buzovçu

Buzovotaran çoban.

Gördülər ki, qoruqda bir buzovçu buzovları kölgəyə yığır, günorta vaxtıdı.

                                                                                                  (“Sayat bəy-Sayalı xanım”)

büryan fars

Odda qovrulan, odda yanan.

Qurbaniyəm, eşq əlindən büryanam,

Ta ölüncə mən o qıza qurbanam,

Qulluğunda gözü bağlı tərlanam,

Çalış şikar bəndin al, ondan öldür!

                                                  (“Qurbani”)

                               *

Başına döndüyüm, qurban olduğum,

Qoyma, Dəli Becan yarım apardı!

Alışıb oduna büryan olduğum,

Qoyma, Dəli Becan yarım apardı!

                                 (“Abbas və Gülgəz”)

                               *

Məcnunu gör, əcəb lüt-üryan oldu,

Bağrım başı yandı, ha büryan oldu,

Od tutub cəsədim yanhayan oldu,

Durubdu qəsdimə ağ əllər indi!

                               (“Leyli və Məcnun”)

cahankəşdilik etmək

Dünyanı dolaşmaq.

– Ana, iki ilə ayaq qoyur ki, mən cahankəşdilik edib, sevgimin sorağını bu Dərbənd şəhərindən alıb gəlmişəm. (“Dilsuz və Xəzangül”)

car¹

car çağırmaq – yüksək səslə xəbər vermək, bildirmək; aləmə yaymaq.

Elə bir car çağır ki, mənim həyət-bacamda gəzənlər və xələtimi geyənlər eşitsinlər.  (“Abbas”)

car²

car olmaq – axmaq, tökülmək.

Tahir deyər: işim ahü-zar oldu.

Qaralandı gözüm yaşı, car oldu,

Dağıldı dövlətim tarımar oldu,

Atanı duzəxə sal innən belə!

                                   (“Tahir və Zöhrə”)

car çəkmək

car olmaq

Aləmə yayılmaq.

Çox aşıq xəlq etdi qüdrət girdiyar,

Olubdu sözləri tamam dildə car,

Cəmi hicran çəkən nə ki aşıq var,

Mənim kimi dərdə giriftar olmaz.  

                                     (“Seydi və Pəri”)

cari olmaq

car etmək

Axıtmaq.

Ana, Samın dərdi əllilər, yüzlər,

Sinəmdə alovlar, atəşlər, közlər,

Sevdiyim Məsləhət yolumu gözlər,

Car edər çeşmimdən yollar, gedirəm.

                                            (“Sam şahzadə”)

ceyhun

1. Amu-Dərya çayının adı.

2. Ümumiyyətlə, dəniz, dərya.

Gecə-gündüz vaqtı-bivaqt ağlaram,

Çeşmim yaşı ceyhun olur, sellənir,

Yaz mövsimi bülbül dil-dil ötəndə,

Bağ-bağçalar nərgizlənir, güllənir.

                                                (“Qurbani”)

cəbbə

əsli: ərəb. cəbhə sözündən

Silah, sursat.

Məndə o cəbbə hanı, mən gedim Dahaduruz bəyin başını gətirəm. (“Abbas”)