Azərbaycan dastanlarının leksikası

zəqqum ərəb

1. Acı meyvəsi olan bir cins ağac; ağı ağacı və bu ağacın meyvəsi.

2. Məcazi mənada: çox acı şey haqqında. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda məcazi mənada işlənir.

zəkkum

zəhrimar fars

1. İlan zəhəri.

2. Məcazi mənada: acı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bizdən salam olsun qoç Koroğluya!

Bizim qızlar yaman odyanar olur.

Ram oluban hərgəz mərdlə uyuşmaz,

Özü bədxoy, dili zəhrimar olur.

                          (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

zəhm ərəb

Qorxu, vahimə, dəhşət doğuran hal, görünüş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəmirçioğlu baxdı ki, bu bir yekəpər, kələ-kötür adamdı, üz-gözündən zəhm yağır. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

zədən

fars. zədə – əziklik, sınıqlıq; zədən – vurmaq

Yaralı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğluyam, bilməm nədən,

Qara bağrım oldu zədən,

Eyvazdımı dara gedən?

Yaralarım deşdi sandım.

                    (“Durna teli”) (İ.A., B.A.)

zədən-zədən

Yaralı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

zəban fars

Dil. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Zəbanə sözü də vardır; alov, alovun şöləsi, dili; tərəzinin dil şəklində olan hissəsi mənalarını verir.

Xanım, qoynundakı bu nədi yumru?!

Üstün ört görməsin cahali-cumru,

Hüsnün Züleyxadı, zəbanın qumru,

Yetişibdi bir cüt nar sinən üstə.

                     (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (“Həmzə-Teymur”)

zaval

ər. zəval

Ziyan, zərər // bəla, müsibət, xətər, qorxu. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İndi bizim də əsl bəlamız qayıdan başdadı. İndi bizə heç bir zaval yoxdu. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

*

Nə bilirdi Koroğlunun halını,

Bu tər savaşını, bu zavalını,

Yükləyin karvanın, çəkin malını!

Qoy ah çəksin, öz-özünə dərd olsun.

               (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”) (“Cünun–Mirzə”)

zat ərəb

Əsil, mənşə, kök, nəsil, nəsəb. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu bir igid, əsli-zatı var,

Həm namusu, arı, həm qeyrəti var,

Dəmir cilov altda Ərəb atı var,

İnan Bolu, mən Koroğlu deyiləm.

                                    (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

zağa

Heyvan yuvası, mağara. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Nökər olan qulluq eylər ağaya,

Həramisən, dur sən çəkil zağıya!

Yada bel bağlama, qoyar yağıya,

Yad oğlunun yağlı aşı gərəkdir.

                 (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)

zağ¹ fars

1. Qara qarğa.

2. Məcazi mənada: qara, qaranlıq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda həqiqi mənada işlənmişdir.

Koroğlu der: hay olanda,

Dərələrə aslan dolanda,

Qara zağ bülbül olanda

Gülün qədrini nə bilsin?!

                                   (“El şairləri”)

zağ²

Qılıncı, bıçağı itiləyərək verilən cila, parlaqlıq // ümumiyyətlə, silaha verilən parıltı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

zağlı

Zağ verilmiş, cilalanmış, cilalı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qılıncın ağzı zağlıdı,

Dostunun yolu bağlıdı,

Koroğlu qəlbi dağlıdı,

Qoyma batsın çən-dumana!

                       (“Koroğlunun Qars səfəri”)

                       *

Qılıncın ağzı zağlıdı,

Düşmanın qolu bağlıdı,

Koroğlu çox damağlıdı,

Eyvaz, buyur nərdivana!

         (“Koroğlunun Qars səfəri”) (“Koroğlu–Hümmət”)