Azərbaycan dastanlarının leksikası

zərəfşan

fars. zər – qızıl + əfşan (fəşan) – səpən, saçan

Zərlə işlənmiş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Yalvardım, yaxardım, başını basdım,

Zərəfşan qalxana uzatdım dəstim,

Çəkdim zülfüqarı, dördün də kəsdim,

Ərəbistan qaldı mənə yurd, gidi!

         (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (Madenadaran əlyazması)

zərd fars

1. Sarı; sarılıq.

2. Sarıköynək quşunun məhəlli adı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Beş gün bu fani dünyada

Bənzim zərd oldu, zərd oldu,

Gördüm bir qanlı zalımı,

Mənə dərd oldu, dərd oldu.                   

                         (“Koroğlunun qocalığı”) (“Koroğlu–Hümmət”)

                      *

Ay həzərat, ay camaat,

Ürək zərd oldu, zərd oldu!..

Genə namərdin sözləri

Cana dərd oldu, dərd oldu!

                         (“Koroğlunun qocalığı”)

zərbi-şəst

zərbaf fars

Zər və ya güləbətinlə qarışıq parça və bu parçadan tikilmiş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qıratumun yüzüdür saf,

Müxənnətdən çəkmənəm xaf,

Köynək məxmur, çulu zərbaf,

Torbası atlasmı ola?

              (M.Elyas “Nəğmələr kitabı”)

zənəxdan fars

Çənədə, yaxud yanaqda çuxur. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qaşlarının tayı yoxdu cahanda,

Açılıb göysündə qar sinən üstə.

Belin nazik, qəddin uca, üzün gül,

Zənəxdanda düşüb xal, sinən üstə.

         (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (“Həmzə-Teymur”)

zəndeyi-zəhlə

Zəndeyi-zəhləsi getmək: görməyə gözü olmamaq, tamam zəhləsi getmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dünya xanımın Bolu bəydən zəndeyi-zəhləsi gedirdi. (“Koroğluynan Bolu bəy”) (İ.A., B.A.)

zənd

ər. zənn

Qeyri-qəti fikir, ehtimal, güman. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Heyif zəndimə, oğul! O quş səkməz (bəlkə, səkməz) sarayı üç cüt bir tək qoca-qoltaq gözətçi, bir də Qara Pəhləvan gözləyir. (“Mahru xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

zənbur fars

Arı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

zəmbur

zənan

fars. zən (qadın) sözünün cəmi

1. Qadın, arvad.

2. Həyat yoldaşı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bizdən salam olsun Ərəb paşaya,

Səndən istədiyim bir zənan ola.

                     (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

zənən

zəmini-ədəb

fars. zəmin – torpaq + ər. ədəb

Zəmini-ədəb öpmək: təzim etmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Hasan paşa zəmini-ədəb öpüb, mürəxxəs olmaq istəyəndə xotkar dedi... (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

*

Özünü yetirdi atasının bərabərinə. Zəminiədəb öpüb dedi... (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

zəmhəri ərəb

Qış; çox bərk soyuq, şaxta. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Keçibdür zəmhəri, gəlibdür yazın,

Ey yazın, broy, broy!

                   (M.Elyas “Nəğmələr kitabı”)

zəmhərir

zəlil ərəb

Həqir, yazıq, bədbəxt, xar. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Flektivlik baxımından zəlalət sözü ilə eyniköklüdür.

Koroğluyam, məlul düşdüm,

Qürbət eldə zəlil düşdüm,

Möminəyə dəlil düşdüm,

Tərlan olmaz sar, nə deyim?

                (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)