Azərbaycan dastanlarının leksikası

Qəribi burda ağlamaq tutdu

Vəziyyətin çox ağır, çıxılmaz olduğunu bildirmək üçün işlədilən ifadə.

Bu ifadə “Aşıq Qərib” dastanı ilə əlaqədar yayılmışdır. Dastanın qəhrəmanı Qərib uzaq diyardan, qürbətdən vətənə, sevgilisi Şahsənəmin toyuna gəlib çatmağa tələsir. Hələbdən çıxıb Tiflisə üz qoyur. Xeyli gedəndən sonra atı partlayıb ölür (başqa variantda – at itir). Qərib bu uzun, çətin yolu piyada getməli olur. Ayaqları qabar-qabar olur. ... Sazı sinəsinə basıb öz halına ... göz yaşı tökür (Musa Adilovdan).

Qərib başladı ağlamağa. Paşa Qəribin ağlamağını görüb ürəyi yandı, əmr etdi ki, Qəribə at versinlər. Həmin saat paşanın adamları Qəribə bir yaxşı at verib yola saldılar. (“Aşıq Qərib”)

qərz ərəb

Borc.

Bil adımdı Aşıq Alı,

Qərzi sünnət qılıram.

Əlif Allahın adıdı,

Bey peyğəmbər bilirəm.

          (“Aşıq Alı və Əsmər xanım”)

qərz almaq

Borc almaq.

qərzən

Borc olaraq.

qəvi ərəb

Qüvvətli, güclü, möhkəm.

Cəhənnəm mərgini sənə qıllam nuş,

Fayda verməz sənə qəvi xan, haramı.

                                              (“Sam şahzadə”)

qəvvas ərəb

Su altında qiymətli şeylər axtarmaq üçün dənizin dibinə dalıb çıxan üzgüçü; dalğıc.

Qəvvas çəkər dəryaların dürrünü,

Bilmək olmaz Yaradanın sirrini.

                                   (“Sam şahzadə”)

                               *

Qəvvas olub, dəryalara dolmuşam,

Dərdü-qəmin bu canıma salmışam.

Tərlanımdan yaxşı tərlan tapmışam,

Molla, mənim ərzim yara yaz, yara!

                                                       (“Abbas”)

qəzal ərəb

Ahu, buynuzu hələ çıxmamış ceyran balası (klassik seirdə gözəl, dilbər mənasında işlənir).

Bir gülbədən, qonça dəhən

Baxır solu sağa, gəlir.

Bu maral, ahu qəzal

Vaxtıdır, oylağa gəlir.

                  (“Heydər bəy”)

qəzalə

Dişi ceyran, dişi ceyran balası.

qılman ərəb

Cənnət xidmətçiləri, cənnətdə olan gözəl oğlanlar.

Heç bilmirsən fikrim, zikrim handadı,

O da mənim kimi yanhayandadı.

Öldürsən də bil ki, gözüm ondadı,

Dönübdür qılmanə, mahi-təvanə.

                                         (“Baxış-Leyla”)

                              *

Görəsən, dünya üzündə

Bir belə insan yoxmudu?

Behiştdə xəlq olunan

Huriyi qılman yoxdumu?

             (“Abdulla və Cahan”)

qilman

qırım

Görkəm, təhər-töhür, görünüş, hal, əhval, tövr.

Zöhrə xanım dayənin qırımını başa düşüb, başladı Tahir Mirzəni oyatmağa. (“Tahir və Zöhrə”)

qımır

qırxlar

Qırx nəfərdən ibarət abdallar.

Prof. Bəşir Əhmədov “Etimologiya lüğəti”ndə R.Gülpınarın “İslamda təriqətlər və məzhəblər” kitabına istinadən yazır: Peyğəmbər qohumlarından 40 nəfəri yanına dəvət edir və islamı yaymaq üçün kömək göstərmələrini arzulayır. Əli birinci razılığını verir və xəlifə rütbəsini Məhəmməd ona tövsiyə edir. Qırxlar bu şəxslərdir. Əli də onlardan biridir.

Alı xan deyərlər mənim adıma,

Darda qalsam, qırxlar yetər dadıma.

Hər vaxt mənim Pəri düşər yadıma,

Pərim, gedərgisən, haçan gələssən?

                                                      (“Alı xan”)

                               *

Qurbani der, arayıban tapmışam,

Qırxlar məclisindən bir pay qapmışam.

Kəbədisə mən də birin yapmışam,

Min könüldən bir yol gedə o burca.

                                                 (“Qurbani”)

                              *

Qırxlar məclisində söylənir adım,

Ərşə bülənd olub dadü fəryadım...

                                                 (“Qurbani”)

                              *

Qırxlar məclisində əzildi gilə,

Oxudu lal dilim, döndü bülbülə,

Xuda, sən kömək et Şah İsmayilə,

Bəlkə, ala bilə bu Gülüzarı.

                            (“Şah İsmayıl”)

qırnıq

Azacıq.

Nigar xanım o saat Pəri xanımın çarqatına bircə qırnıq sürmə çəkdi. (“Qurbani”)

qızıl

Dastanlarda həm qiymətli metal, həm də qırmızı rəng mənasında işlənir.

İsfahandan gələ qızıl almalar,

Yaxşı olur yar yanına gəlmələr,

İpək dəstərxanlar, qızıl bölmələr,

Ortalıqdan qalxmaz bir xunum ola.

                                  (“Səyyad və Sədət”)