Azərbaycan dastanlarının leksikası

qılman ərəb

Cənnət xidmətçiləri, cənnətdə olan gözəl oğlanlar. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

...bəs budurana bir mələkdi, hürüdü, pəridi, qılmandı, nədi bilmirəm oturub Eyvazın başını alıb dizinin üstünə, bir gövdəli pəhləvan da onun üzünə su səpir. (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

qilman

qılıq

1. Geyim, zahiri görkəm.

2. Xasiyyət, yaxşı rəftar. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Aman atam, mənim zehnim itirmə,

Bu qılıqda çodar olmaz, hay olmaz!

Beş manat yerinə on beş bağışlar,

Bu qılıqda çodar olmaz, hay olmaz!

                             (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”) (“Koroğlu-Hümmət”)

*

Yerişindən oxşatmışam sərsəmdi,

Dostluğuyla düşmanlığı bir dəmdi.

Koroğludu, ya da Dəli Həsəndi,

Bu qılıqda çodar olmaz, ay olmaz.

                       (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

*

 – Ay köpək oğlu, sənə demədimmi bu qılıqda yanşaq olmaz, görmürsən bunun ağzından qan iyi gəlir? (Paris nüsxəsi, 9-cu məclis)

qılaf ərəb

Qın. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Nuş edin badəni, alın sağıdan,

Çəkinməyin həramidən, yağıdan,

Səflər pozan, orduları dağıdan,

Əyri qılınc qılafında mar olsun!

                             (“Koroğlunun qocalığı”)

qilaf

qığ

Qoyun, keçi, dəvə və s. nəcisi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu yenə də almaçıya Qıratdan yaxşı-yaxşı muğayat olmağı, bir kimsə soruşsa, dəvə gördün, de ki, heç qığını da görmədim, deməyi tapşırdı. (Paris nüsxəsi, 8-ci məclis)

qəvvas ərəb

Su altında inci və s. qiymətli şeylər axtarmaq üçün dənizin dibinə dalıb çıxan üzgüçü; dalğıc. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qəvvas kimi dəryalara dalaram,

Müxənnət yurduna talan salaram,

Yağı düşmanlardan qisas alaram,

Söylə Koroğludan mənə bir xəbər!..

                                (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

                         *

Aşıq gətir bu dastanı düzməyə,

Misri qılınc düşman bağrın əzməyə,

Qırat bir qəvvasdı dərya üzməyə,

Neçə Dona kimi göllərim vardır.

                            (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (“Həmzə–Əsəd”)

qəvvaz

qəsəm ərəb

And. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Çay kimi coşmuşam, daha sönmərəm,

Əsgər nədi, qoşun nədi qanmaram,

Qəsəm olsun bu meydandan

dönmərəm,

Axır suda sınar suyun səhəngi.

                              (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

qərəz ərəb

Xülasə, qısası. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qərəz, bu məclisdə bir səs-küy qalxdı ki, ağız deyəni qulaq eşitmədi. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

*

Qərəz, o qədər gözlədi ki, Koroğlu gəlib çatdı. (“Düratın itməyi”)

qənşər

Qabaq, ön. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Özü də qənşər tərəfdən gedəcəyəm. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

qənim ərəb

Düşmən. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Üstümüzə gəlir qənim,

Gəldiyini sizə deyim,

Yarı sizin, yarı mənim,

Söhbətdimi, sazdımı ola?

                         (“Qulun qaçmağı”)

                 *

Ordu basan, qala yıxan,

Pəncəsində pələng sıxan,

Qəniminə qarşı çıxan,

Eyvazı pişvaz eləyin!..

                          (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

qəni ərəb

Varlı, dövlətli, zəngin. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bu tərəfdən də xotkar bütün paşalara, qoşun böyüklərinə fərman göndərmişdi ki, kim Koroğlunun ya özünü, ya da başını gətirsə, onu dünya malından qəni edəcək. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

qəmzə¹ ərəb

Naz və işvə ilə süzgün baxış. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Hərdən işvə, qəmzə satan,

Mənimlə ixtilat qatan.

Gələndə at başı tutan,

Şux gözəllər yerindəmi?

                       (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

qəmzə²

qəmər¹ ərəb

Ay // aşıq şeirində və klassik ədəbiyyatda gözəl üz mənasında işlənir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bircə dindir Dəmirçioğlunun özünü,

Şəmsü qəmər kimi göstər üzünü,

Qoy öpək Qıratın dırnaq, gözünü,

Gün kimi aləmə yayıl, Eyvazım!

                       (“Durna teli”) (“Bağdad–Əsəd”, “Bağdad–Əli”)

qəmər²

1. Açıq-qara.

2. Dialektlərdə sarımtıl (at haqqında) mənasında işlənir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Əylən deyim Qıratın qiymətini,

Səksən min sərkərdə mala da vermə!

Səksən min ağ tüklü qəmər öyəcə,

Səksən min xəzinə pula da vermə!

                      (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)