Azərbaycan dastanlarının leksikası

gidi

Pis, alçaq, yaramaz, etibarsız. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Gidi xonkar, qıl başının çarəsin,

Koroğlu üstünə dəllərlə gəlib.

Alıbdı qalanı, yıxıbdı bürcün,

Koroğlu üstünə şirlərlə gəlib.

                               (“Koroğlunun Bayazid səfəri”) (“Bəşir Əsəd oğlu”)

                       *

Ləşkərün götürüb gəldün üstümə,

Gidi Reyhan, məgər dəli olmusan?

Nə girmisən mənim canım qəsdinə,

Gidi Reyhan, məgər dəli olmusan?

                               (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

gicimək

Nəşələnmək, qızmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Yenə günlərin bir günündə Düratın nadincliyi tutdu. Başladı ayğırlarla giciməyə. (“Düratın itməyi”)

gəvəzə

Çoxdanışan, lağlağı, yanşaq, naqqal. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sən demə bu yanşaq gəvəzənin biri imiş. (“Koroğlu ilə Dəli Həsən”)

gərənay fars

Nəfəslə çalınan uzun boru şəklində qədim musiqi aləti. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Carçılar çığrışır, gərənay bozlar,

Ərəb atlar macal tapmaz qaçana.

Bunda baş götürmək hesaba keçməz,

Qoç igiddə yara gərək nişana.

                           (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)

gərdiş fars

1. Gəzinti, seyr.

2. Dövran, dövran etmə, dolanma. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ərəb pəhləvan meydana çıxdı, bir o başa gərdiş elədi, bir bu başa gərdiş elədi, gəlib əmudun dəstəsindən yapışdı. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

*

(Koroğlu) Qollarını çırmadı, meydanda gərdiş eləməyə başladı. (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

gərdənli

Qəşəng, gözəl gərdəni olan // enlidöş (at haqqında) (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ərəb atın dastanını söylərəm,

Üç yaşında hər nişanı bəlli olur.

Bir asma gərdənli, qulun sağrılı,

Sığır qabırğalı, maral əlli olur.

                      (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)

gərdan fars

Boyunun ön tərəfi; boyun. (“Koroğlu” dastanının lüğəti) 

Duruşu bənzər tərlana,

Gözəl doğub gözəl ana,

Töküb tellərin gərdana

Məhbub xanım, Məhbub xanım.

                          (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

gərdən

gərdək

Toyda oğlan evində gəlin üçün pərdə ilə ayrılmış xüsusi yer. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Yeddi gün, yeddi gecə toy büsatı quruldu, yeddinci gecə qızın əlini Dəli Mehtərin əlinə verib gərdəyə yola saldılar. Dəli Mehtər öz muradına çatdı. (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)

gər fars

Əgər. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Gər girişsəm çalhaçala,

Quş gərəkdi qanad sala,

Çəkib uçurdaram qala,

Bəy, paşa, sultan başına.

                  (“Hasan paşanın Çənlibelə gəlməyi”)

gənəşmək

Məsləhət üçün müraciət etmək, məsləhətləşmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Halaypozan Koroğluya gənəşdi, Koroğlu buna da razılaşdı. (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

gəmişdirmək

Alıcı quşlara şikar almağı öyrətmək, onları şikar üçün şirnikdirmək (ovçu alıcı quşu şikara buraxmazdan əvvəl acıqlandırır, buna “quş küsdürmək” deyirlər). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dağların başında yel kimi əsər,

Bir qılınca yetmiş yeddi baş kəsər,

Tərlan gəmişdirib Çənlidə küsər

Gələr qıya, çalar Koroğlu səni.

                          (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

gəlinbacı

Cavan gəlinlərə qohumları tərəfindən verilən ad. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu dedi:

– Yaxşı, gəlinbacı ol! Bundan sonra sənə gəlinbacı deyərəm.

Qarı dedi:

– Çox nahaq yerə. Mən hardan oldum sənin bacın? (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

gədik

Dağın beli, aşırım, dağ keçidi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğluyam, gədikləri busaram,

Qancırğadan qanlı başlar asaram,

Bolu bəy, sənə bir qılınc basaram,

Bağırsağın cəmdəyinə dolansın.

                                           (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

*

Daşlı dərənin girəcəyi dar bir gədik idi. (“Qulun qaçmağı”)

*

Bir gün tacir Ərzurumdan gəlib Ərzincana gedirdi. Ərzincan yolunda keçilməz bir gədik var idi. Koroğlu gəlib gədiyin ağzını kəsib pusquda dayandı. Tacir qabaqda, karvan ilə nökərlər isə arxada gəlib gədiyə çatdılar. (Paris nüsxəsi, 7-ci məclis)

gədə