Azərbaycan dastanlarının leksikası

cahankəşdilik etmək

Dünyanı dolaşmaq.

– Ana, iki ilə ayaq qoyur ki, mən cahankəşdilik edib, sevgimin sorağını bu Dərbənd şəhərindən alıb gəlmişəm. (“Dilsuz və Xəzangül”)

car¹

car çağırmaq – yüksək səslə xəbər vermək, bildirmək; aləmə yaymaq.

Elə bir car çağır ki, mənim həyət-bacamda gəzənlər və xələtimi geyənlər eşitsinlər.  (“Abbas”)

car²

car olmaq – axmaq, tökülmək.

Tahir deyər: işim ahü-zar oldu.

Qaralandı gözüm yaşı, car oldu,

Dağıldı dövlətim tarımar oldu,

Atanı duzəxə sal innən belə!

                                   (“Tahir və Zöhrə”)

car çəkmək

car olmaq

Aləmə yayılmaq.

Çox aşıq xəlq etdi qüdrət girdiyar,

Olubdu sözləri tamam dildə car,

Cəmi hicran çəkən nə ki aşıq var,

Mənim kimi dərdə giriftar olmaz.  

                                     (“Seydi və Pəri”)

cari olmaq

car etmək

Axıtmaq.

Ana, Samın dərdi əllilər, yüzlər,

Sinəmdə alovlar, atəşlər, közlər,

Sevdiyim Məsləhət yolumu gözlər,

Car edər çeşmimdən yollar, gedirəm.

                                            (“Sam şahzadə”)

ceyhun

1. Amu-Dərya çayının adı.

2. Ümumiyyətlə, dəniz, dərya.

Gecə-gündüz vaqtı-bivaqt ağlaram,

Çeşmim yaşı ceyhun olur, sellənir,

Yaz mövsimi bülbül dil-dil ötəndə,

Bağ-bağçalar nərgizlənir, güllənir.

                                                (“Qurbani”)

cəbbə

əsli: ərəb. cəbhə sözündən

Silah, sursat.

Məndə o cəbbə hanı, mən gedim Dahaduruz bəyin başını gətirəm. (“Abbas”)

cəbr ərəb

Zor, zülm, əziyyət.

Cəbrinə siz baxın çərxi-qəhharın,

Zülmünü artırdı mən dil-əfkarın,

Cəfasın mən çəkdim gülüzlü yarın,

Axır nəsib etdin xoryada, fələk!

                                   (“Əsli və Kərəm”)

                              *

– Ya rəbbi, al əmanətivi, daha cəbrə taqətim yoxdur. (“Arzı-Qənbər”)

cəhl ərəb

1. Cahillik, cəhalət, nadanlıq.

2. Tərs, inad.

cəhl eləmək

Tərslik etmək, inad etmək.

Flektivlik cəhətdən cəhalət sözü ilə eyniköklüdür.

Seydi şəhərə çıxdı, bir məscidə getdi. Baxdı ki, məsciddə bir neçə molla oturub, bir-biriynən cəhl eləyir. (“Seydi və Pəri”)

cəng fars

Dava, müharibə, vuruş, döyüş.

Əbdülkəbir xeyli qoşun cəm edib haramıların cənginə getdi. (“Dilsuz və Xəzangül”)

                                                                  *

Şəmşir, de sözlərin, saxlama ləngə,

Əsli aslan olan layiqdi cəngə.

Pişik tab gətirməz şirə, pələngə,

Dovşana hünərdə fil desəm, olmaz!

                                    (“Şəmşir və Sənubər”)

                                                                     *

İgid olan ölməz cəngdə, davada,

Qılınc çəkib hünər eylər qovğada,

Nizəsi sağ-sola oynar havada,

İzin versən, bu səfərə gedərəm.

                                   (“Şahzadə Bəhrəm”)

                                                                     *

Dədə Yediyar meydana girib, Qurbanini öz cənginə dəvət elədi. (“Qurbani”)

cəzə-fəzə ərəb

Cəzə – fəryad, haray, qışıqırıq, bağırtı; fəzə – qorxu, birindən ehtiyat etmə.

Anası nə qədər cəzə-fəzə elədisə, Abbas oxumağa getmədi.

                                                                                     (“Abbas və Gülgəz”)

cəzirə ərəb

Ada.

Deyirlər, Aslan şahın ölkəsində dəryanın ortasında cəzirədə yaşayan bir Gavdan adlı paşa varıdı. (“İrvahım”)

                                                                           *

Atam məni bağlamışdı nəzirə,

Qürbət eldə yurdum oldu cəzirə;

Mən Pərini tapşırmazdın Vəzirə,

Bəyim, gedərgiyəm, genə gələrəm.

                                                     (“Alı xan”)

cəzr ərəb

Dəniz suyunun çəkilməsi.

Daha çox mədd və cəzr (dənizin qabarması və çəkilməsi) şəklində işlənir.

Mən də düşdüm eşqin cəzri, məddinə,

Nə olaydı yetəm dərdiməndimə,

Dərman eyləməyə yüz min dərdimə

Diləfruztək bir həmkarım gərəkdi. 

                              (“Məsim və Diləfruz”)