Azərbaycan dastanlarının leksikası

beqafil

beytəmiz fars/ərəb

Natəmiz.

Axırda bir qoca kişi gəlib çıxdı, Əmraha baxıb gördü, sifəti allanıb. Yanaqları qıpqırmızı qızarıb. Qoca dedi:

– Oğlanın başından dağılın. Ağasından cam içib, beytəmiz adam burada qalmasın, ağzı əyilər, gözü çıxar. (“Əmrah”)

bəd fars

Pis, yaman.

Gördü ki, onların danışdığı sözlər Əbdülkəbirin bədinədi.

                                                                       (“Dilsuz və Xəzangül”)

bədinə olmaq

Xeyrinə olmamaq.

bəkləmək

Gözləmək.

On bir aydı sər tovlanda bəklədim,

Olsana dərdimə bir agah mənim.

                                                (“Qurbani”)

bələd

Bələdçi.

– İndi get, mənim üçün bir bir tərlan və bir bələd gətir...

Xidmətçi gedib bir tərlan və bir bələd gətirdi. Abbas atı mindi, bələd də tərlanı götürüb ova çıxdılar. Abbas bələdə tapşırdı:

– Haçan mən icazə versəm, quşu qırqovulun üstünə buraxarsan. (“Abbas”)

                                  *

Kərəm deyər: yada düşdü vətənim,

Bələd yoxdu, göstərəydi yol mənə!

                                        (“Əsli və Kərəm”)

bələn

Dağ aşırımı.

Çadırın hər yandan tənəflərini qopardıf, loğalax qayırıf, atının tərkinə bağlayıf, əyağını üzəngiyə vuruf, atının belinə qalxdı. Ata bir təzyana vurdu, bir bələn aşdı. (“Məhəmməd və Güləndəm”)

                                                                 *

Qız ata bir qamçı vuruf, bir bələn də aşdı. (“Məhəmməd və Güləndəm”)

bəlgə

1. Oğlan tərəfindən qız evinə göndərilən birinci nişan – üzük və örpək.

2. Məcazi mənada: bəhanə, səbəb, dəlil, tutarğa.

3. Vuruş zamanı qola sarılan şey.

Qurbani der: bu dərdləri biləsiz,

Qohum-qardaş yığılasız, gələsiz,

Adna axşamında bəlgə qoyasız,

Kəsilə qovğası, qalı qızların.

                                     (“Qurbani”)

                       *

Pünhan yanına getdiyim,

Üzdən busə götürdüyüm,

Şanasın bəlgə getdiyim,

Yarımdan xəbərin varmı?

               (“Abdulla və Cahan”)

Dastanda nişanə, yadigar mənasında da işlənir:

Cahan xanım özü də Abdullanın darağını götürdü. Çoban işi belə görəndə çomağı çəkib, çuxasını bəlgə elədi. (“Abbas və Gülgəz”)

bənövüş

Bənövşəyi.

Al-yaşıl, abı sarı,

Bənövüş qara, qırmızı,

       (“Bəhram-Gülxəndan”)

bənöyüş

bərə¹

1. Ov gözlənən yer, pusqu, marıq.

2. Çıxacaq yer, yol, aralıq.

Şirtək bərələrdə yatdı,

Atasıynan güştü tutdu.

Cavan getdi, qana batdı,

Söhrab nalan dünya, səndən.

                        (“Fərhad və Şirin”)

bərə²

Bağ və bostanların arasında qoyulan çığır, ara, sərhəd, açıq yer, mərz.

Sandıq su ilə gedərək İstambulda Şıx Nəsir adlı bir şəxsin bağının bərəsinin ağzında durdu. Bağbançı suyun kəsildiyini görcək bayıra çıxıb gördü ki, bir sandıq bərənin deşiyini kəsib, amma üstündə də bir nəfər oturmuşdur. (“Mahmud-Niyar xanım”)

bərəks

fars. – bər, ərəb. – əks

Əksinə olaraq, tərsinə, ziddinə, zidd.

Başa yetişmədi dərsim, savadım,

Bərəks etdi çərx-fələk muradım,

Mən Qeys ikən Məcnun qoyuldu adım,

Üz çevirib biyabana gedirəm.

                           (“Leyli və Məcnun”)

bərg fars

Yarpaq.

Zanbağı, yasəmən, bərgi-ireyhan,

Fəsli-bahar gülüstanım, xoş gəldin!

                                                   (“Qurbani”)

bərgə

bərhəm

ərəb. bərhəm – dağınıq, qarışıq

bərhəm etmək – pozmaq, dağıtmaq, bərbad etmək.

O yar ilə sənin əhdi-peymanın

Bərhəm edib pozan yerdi güllü bağ.

                               (“Dilsuz və Xəzangül”)