Azərbaycan dastanlarının leksikası

bulqasını çəkmək

Çəkinmək, canını sıxmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bulqasını çəkməz sultandan, xandan,

Rəngi qaçmaz cəngdən, savaşdan, qandan,

Ondan igid törər qaçmaz meydandan,

Meydanlar içində hər vaxt var olur.

                               (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

burğulu

Sökülüb-yığılan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İstanbulda Yaqub adlı bir sazbənd var idi. Yaqub hər il Koroğluya bir burğulu saz düzəldirdi. Belə vaxtlar burğulu sazın bəndlərini açıb cibinə qoyursan, çalmaq istədiyin vaxt isə bəndlərini qoşub çalırsan. Sazbənd Yaqub Koroğlunu igid, səxavətli bir pəhləvan kimi tanıyırdı. Elə buna görə də hər il Koroğluya bir burğulu saz bağlayıb yollayırdı. (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

busat

buta¹ fars

Qönçə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Odu igidlərin xası,

Odu gülümün butası,

İsabalının ağası,

Ağam bir dəli, bir dəli.

                       (Paris nüsxəsi, 12-ci məclis)

buta²

fars. butə

1. İçində qızıl, gümüş əritmək üçün odadavamlı materialdan (gildən) hazırlanmış qab. Azərbaycan dastanlarında aşiq və məşuq arasında xəyali əlaqə rоlunu оynayır.

2. Məhəbbət dastanlarında ilahi bir məhəbbətin nümunəsi оlaraq sеçilmiş qəhrəmana – aşiqə aşıqlıq, şairlik istеdadı bəxş еdilməsi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanlarımızda aşiqə buta vеrilməsi Xızır tərəfindən еşq şərbətinin içirdilməsi ilə başlayır.

İstanbuldan buta alıb gəlmişəm,

İstanbulda arzumanım qalmadı.

Çənlibel oylağım, Qırat dayağım,

At minməkdə arzumanım qalmadı.

                      (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

buta³

Nişan, nişanə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Vardı başının xatası.

Döşündə oxun butası.

Verməz Mehrinin atası,

Bu sövdadan qayıt, aşıq!

                     (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

bülənd fars

Uca, yüksək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

bülənd olmaq

Göyə qalxmaq, yüksəlmək, ucalmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Hər yerdən afərin sədası göyə bülənd oldu. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

büllur

ər., əsli: yunan

1. Şəffaf və parlaq bir daş.

2. Şüşə növü. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Elə bil zalımın qızı büllurdan yaranıb. (“Qulun qaçmağı”)

*

Namərdlər durar iraq,

Mərdlər üçün arxa, dayaq,

Büllur şüşə, eyvan otaq,

Döşəməyə xalısı var. 

                        (“Düratın itməyi”)

büsat

ər. bisat

Şənlik, məclis, bayram. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Kənizlər dərhal büsatı hovuz qırağına daşıdılar. Nigar xanım nazla sallana-sallana hovuz qırağına gəldi. (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

büryan fars

1. Odda qovrulan, odda yanan;

2. Qızartma. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Kafir ərəb məni candan eylədi,

Yaxdı kabab bağrım büryan eylədi,

Əsbabımı soydu, üryan eylədi,

Tez ol dedi, ədiblərin ört, gidi!

                    (“Həmzənin Qıratı aparmağı” (Madenadaran əlyazması)

                       *

Kəsdin kabab barım, büryan eylədin,

Eylədin broy, broy!

Bəni Məcnun kibi üryan eylədin,

Yer hay, məlum, eylədin, broy!

                       (M.Elyas. “Nəğmələr kitabı”)

bürüştə fars

Yaxşı bişmiş, kövrək bişmiş, qızarmış. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

... günorta yeməyinə: erkək toğlu ətindən bir batman yarım kabab, bir batman bürüştə çörək, bir batman araq, bir batman şərab; şam olanda: bir batman yarım əla plov üstündə ətli-canlı bir əmlik quzu, iki batman şərab, bir batman araq”. Koroğlu yazdığını ipə bağlayıb yuxarı yolladı. (Paris nüsxəsi, 12-ci məclis)

bürc-bar

bünük

Düyə (iki yaşda olan dişi, hələ doğmamış inək, camış və s.). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Xələt biçin xan Eyvazın boyundan,

Həzz eylərəm xasyətindən, xoyundan,

Gətirin bünükdən, qırın qoyundan,

Yeyin qoçaqlarım, canə nuş olsun.

                                 (Paris nüsxəsi, 10-cu məclis)

burc ərəb

Qədim şəhər hasarının üzərində müşahidə və müdafiə qülləsi; qala çıxıntıları. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Daşları var alçaq-uca,

Əylər qəflə, tacir, xoca,

Tutulub hasarlı burca,

Məhbub xanım, bizim yerlər.

                    (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

bürc

bir hovur

Bir az, azca, azacıq zaman. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)