Azərbaycan dastanlarının leksikası

astan

Aslan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Nə karasan əl vurasan bostana,

Çox igidlər gəib, qalıb yastana,

Güc çatmayıb atam kimi astana,

Var get, bu yerlərdə durma, amandı.

                                         (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

aş

Xörək, yemək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda plov mənasında da işlənir.

Səhərdən qalxanda təbil vurulur,

Dəryatək çalxanır, göltək durulur,

Toplanır bir yerə, içki qurulur,

Dağıdır əppəyi, aşı Koroğlu.

                      (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”) (“Dəmirçioğlu-Əsəd”)

aşxana

aş + fars. xana

Yeməkxana. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Əlli gün idi ki, Mustafa bəy öz ordusu ilə Koroğluya qonaq idi. Aşxanada, şərabxanada yeyib-içməyə heç nə qalmamışdı. (Paris nüsxəsi, 11-ci məclis)

aşıq¹

Xalq xanəndəsi, həm oxuyan, həm çalan, həm də söz qoşan saz şairi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

aşıq²

Sazın kəllə hissəsində yerləşən, simlərin bağlandığı tağalaq şəkilli detal. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Aşıq sazın simlərini dartıb-boşaltmaqla onların kökünün eyni səs yüksəkliyində saxlamaq vəzifəsi daşıyır.

Mən bayaq sazı çalanda aşığının birini sındırmışam. Belə apara bilmərəm. Aşıq Cünun mənim atamı yandırar. (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

aşna

fars. aşina

Dost, yoldaş, tanış. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda istehza, kinayə məqsədilə işlənir.

Yox, aşna, qollarını aça bilməyəcəyəm. Açaram, sonra dəlilik edərsən. Dur, elə belə gedək. (“Dəmirçioğlunun Çənlibelə gəlməyi”)

*

Yaxşı mən atdan düşəndən sonra sən Koroğlu məni sağ buraxarsan? Yox, aşna, üz vurma! Keçəl suya getməz. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

aşpazxana fars

Mətbəx; yemək hazırlanan yer. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Aşpaz Koroğlunu götürüb aşpazxanaya apardı. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

at torbası

Atın başına keçirilən yem torbası. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

“Divanü Luğat-it-Türk” də sıpakur (sıp akurı) sözü işlənib. Sıp, sıpa – iki yaşına girmiş day deməkdir.

Buları sən öldürtdüyünü bilsə, dəliləri tökər, hamımızı qırar, şəhəri talayar, torpağını at torbasında Çənnibelə çəkər. (“Koroğlunun Bayazıd səfəri”) (Hümmət Əlizadə)

*

Səhərdən axşama kimi bir at torbası pul qazanıb odabaşının dalına verib hücrəyə gətirirdi. Beləcə neçə gün sovuşdu. (Paris nüsxəsi, 12-ci məclis)

atbaz

at + fars. baz

At həvəskarı, at sevən adam. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bu Ələmqulu xanın da bir xasiyyətini sənə deyim ki, yaman atbaz idi. (“Qulun qaçmağı”)

atlas

1. Üzü hamar parlaq ipək parça növü.

2. Təşbehlərdə: atlaz kimi parlaq, hamar. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda həm həqiqi, həm məcazi mənada işlənir.

Çənlibeldə köçüm, qonum,

Atlasdan biçilər donun,

Ortadan qalxmaya xonum,

Gündə yüz qonağım ola!..

                         (“Qulun qaçmağı”)

*

Həmzə baxıb gördü ki, gözlər piyalə kimi, yanaq atlas kimi, dodaq qaymaq kimi, dişlər dürr-mirvari kimi, qaşlar ilan dili kimi. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (“Həmzə–Teymur”)

atlaz

avaz fars

1. Səs, səda.

2. Hava, ahəng // mahnı, nəğmə, xoş səs. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Səhər-səhər nə xoş gəlir avazın,

Yer hay, məlum, avazın broy!

                             (M.Elyas. “Nəğmələr kitabı”)

avazə

avazımaq

ayaq

Dəfə, kərə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Nə gördün? Nə eşitdin? Bu ayaq hardan gəlirsən? (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

                                                                       *

Eşidin, agah olun! Mən bu ayaq Toqatdan gəlirəm. (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

ayazımaq

Aydınlaşmaq, göy üzü açılmaq, buluddan, dumandan təmizlənmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Məcazi mənada da rast gəlinir.

Mərd igid, könlünə gəlməsin güman,

Düşmanlar əlindən çəkərlər aman,

Ayazıyar ətraf, çəkilər duman,

Sənin Ərəb atın mən dağda gördüm.

                                (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

*

Neçə vaxt idi ki, Koroğlunun başı davadan, qalmaqaldan bir az ayazımışdı. (“Koroğlunun Türkman səfəri”) (İ.A.,B.A.)