Azərbaycan dastanlarının leksikası

əllaf ərəb

Taxıl, un, yem, ot və s. alveri ilə məşğul olan adam. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Göz gəzdirdi, gördü meydanın aşağı tərəfində bir əllaf dükanını yenicə açır. (“Koroğluynan Bolu bəy”)(İ.A., B.A.)

əlqərəz

ələngə-üləngə

ələngə

1. Quru sümük.

2. Çox arıq, əldən düşmüş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda 2-ci mənada işlənir.

Mənim ilxımda aləmdə söylənən cins ayğırlıq atlar var. Bu ələngələri qonağa göstərib məni xəcalətli eləməkdə məqsədin nədir? (“Alı kişi”)

ələm¹ ərəb

Dərd, qəm, kədər, qüssə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bir ah çəkdim ərşi-zəminə düşdü,

Ələm oxu bir-birinə ötüşdü,

Namə gəlib Çənlibeldə yetişdi,

Mən bir yarın iqrarına gəlmişəm.

                                              (“El şairləri”)

ələm² ərəb

Bayraq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sərdar ölsə, ələm yatar,

Müxənnət məqsədə çatar,

Çənlibelim yasa batar,

Gəlmədi, Eyvaz gəlmədi.

                           (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

əl-əhdi minəl-vəfa

Əhdə əməl etmək vəfadandır. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Əl-əhdi minəl-vəfa. Biz öz vədimizi yerinə yetirdik. (“Qulun qaçmağı”)

əleyk

ər. əleyh – onun üzərinə, ona

Salama qarşılıq cavab olan əleykiməssəlam sözünün qısa şəkildə işlənməsi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sizə salamlar mənasını verir.

Ruqiyyə xanım salam verdi. Dəmirçioğlu ədəblə onun salamını alıb, əleyk dedi. (“Qulun qaçmağı”)

*

Oğlan qabaqca salam verdi. Koroğlu əleyk aldı. (“Düratın itməyi”)

əqil ərəb

Ağıl. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Flektivlik baxımından aqil sözü ilə qohumdur.

Hər igiddə olmaz hünər,

Od olmasa ocaq sönər,

Dövlətlidən dövlət dönər,

Əqil başdan təzər bir gün.

                        (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (“Ağca Quzu”)

əql

əkilmək

Hiss etdirmədən çıxıb getmək, gözdən itmək, qaçmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bir anda meydan boşaldı. Koroğlu baxdı ki, Bolu bəy işi pis görüb əkilmək istəyir. (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

*

Koroğlu baxdı ki, Qara xan əkilmək istəyir. (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

əhval-pürsan

ər. əhval, fars. pürsan – soruşma

Əhvallaşma, hal-əhval tutma. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu dedi:

– Çənlibel qoruqçusuyam.

Bolu bəy sevindi ki, yaxşı oldu. Bundan əhval-pürsan olub Çənlibeldən bir az xəbər tutaram. (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

*

İşdən əhval-pürsan olanda Əhməd tacirbaşı özü Koroğlunun necə fənd gəlib, onları aldatmağına afərin dedi. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

əhvalpürsan

əhrimən fars

1. Zərdüşt dinində: şər allahı, şər və zülmət mənbəyi.

2. Məcazi mənada: pis qüvvə, şər qüvvə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Paşa, Koroğlunu heç əhrimənlər tuta bilmir. (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

ərşi-zəmin

ərş – göy, asiman, zəmin – yer, torpaq

Yer-göy. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bir ah çəkdim ərşi-zəminə düşdü,

Ələm oxu bir-birinə ötüşdü.

Namə gəlib Çənlibeldə yetişdi,

Mən bir yarın iqrarına gəlmişəm.

                                   (“El şairləri”)

ərş ərəb

Göy, asiman. (“Koroğlu” dastanının lüğəti) 

Gələndə anamdan aldım dərsimi,

Çıxarda bilmərəm ərşə səsimi.

Burda kəsdirsən də lap nəfəsimi,

Səni aparmamış, dilbər, getmərəm.

                             (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

*

Qılıncların cingiltisi, tökülən qanların fışqırtısı, atların kişnəməsi ərşə çatdı. (Paris nüsxəsi, 2-ci məclis)