Azərbaycan dastanlarının leksikası

ənsur ərəb

Yaxın adamlar; kömək edənlər.

Oldum bir gözəlin payi-bəstəsi,

Həm yar ənsuru, dil şikəstəsi.

                               (“Sam şahzadə”)

ənsar

ərən

Ər sözündən olub, “müqəddəslər” mənasında da işlənir.

Ermək sözü ilə də bağlayanlar vardır (haqqa ermişlər mənasında).

Övliyalar, ənbiyalar, ərənlər,

Hanı məndən doğru yola varanlar?

Qərq oldu dəryaya neçə min canlar,

Kərəm eylə, qoyma məni dəryada.

                                                   (“Novruz”)

                           *

Canım qurban ərənlərin pirinə,

Çatdırar aşiqi bir-birinə;

Atam bağışlasın taci-sərinə,

Ana, halal eylə, mən gedər oldum.

                                                   (“Novruz”)

                           *

Oyandım qəflətdən, açdım gözümü,

Ərənlər payinə sürtdüm üzümü,

Dindirdilər, haq söylədim sözümü,

Doxsan min kəlməmə bəyan dedilər.

                                                     (“Qurbani”)

Qeyd: Sonuncu misrada Qurandakı sözlərin miqdarına işarə edilir.

                           *

Özüm gördüm ərənləri,

Mənə badə verənləri.

                         (“Qurbani”)

                           *

Mahmud dedi:

– Paşam sağ olsun, sənin qızını ərənlər mənə buta veriblər. (“Mahmudla Nigar”)

ərəsət

1. Məhşər günü yenidən diriləcək insanların öz əməllərinə dair haqq-hesab vermək üçün toplaşacaqları yer, meydan.

2. Qiyamət; qalmaqal.

Abbas deyər: cism nədi, can nədi,

Ərəsətdə gəda nədi, xan nədi,

Zülmkar padşaha din, iman nədi,

Qoyubsan küfrnən tac, adam oğlu.

                                  (“Abbas və Gülgəz”)

ərəsat

ərğəvan fars

Tünd-qırmızı rəngli gözəl gül (klassik şeirdə gözəlin dodağı bu çiçəyə oxşadılır).

Gözlərin nərgizdi, hüsnün mahtaban,

Açılıb gül, süsən, sünbül, ərğəvan,

Zanbağı, yasəmən, bərgi-ireyhan,

Fəsli-bahar gülüstanım, xoş gəldin!

                                                  (“Qurbani”)

                             *

Lələ, yatmışdım xabi-qəflətdə,

Oyandım ki, bahar, yaz gəlib gedir.

Bir əlində süsən, sünbül, ərğəvan,

Yanınca qırx incə qız gəlib gedir.

                            (“Abdulla və Cahan”)

ərğüvan

ərqəvan

ərğüvani

Tünd-al, qırmızı, ərqəvan çiçəyi rəngində (qırmızı və parlaq).

ərqəvani

ərş ərəb

Göy, asiman.

Ərş-gürş kimi də işlənir.

Könlüm gəzir ərş üzünü, dərini,

Sevdim, seçdim alagözlü pərini.

Gəl eyləmə sən də məndən Şirini,

Padişah da ilqarından dönərmi?

                                (“Fərhad və Şirin”)

                           *

Ərşdə iki quş var, yerdən dən dələr,

Gah pünhan olar, gah olar aşkar.

                (“Aşıq Alı və Əsmər xanım”)

                          *

Yeri, göyü, ərşi, gürşü yaradan,

Kərəm eylə, qoyma məni dəryada!

Qarlı dağlar gəldi keçdi aradan,

Kərəm eylə, qoyma məni dəryada!

                                                 (“Novruz”)

əsbabul-əsbhə-əsləhə

ərəb. əsbab – yaraq, silah; fars. əsb – at; ərəb. əsləhə – silah

Dahaduruz bəy özü polad geyim geyindi, dəbilqəni qoydu başına, otuz iki əsbabul-əsbhə-əsləhəli pəhlivan götürdü, yola düşdülər. (“Abbas”)

əsəl ərəb

Bal.

Səndə nələr var hələ,

Özün salıbsan dilə,

Mən yazığa rəhm elə

Zər düşüb kakilə,

Dilin dönüb əsələ.

   (“Şəmşir və Sənubər”)

əsrəmiş

Qızmış, coşmuş.

Seydi bir qədərdən sonra əsrəmiş nər kimi yerindən qalxdı. (“Seydi və Pəri”)

əsrimiş