Azərbaycan dastanlarının leksikası

ərz eləmək

Bildirmək, anlatmaq, məlum etmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

ərzən fars

1. Arzu.

2. Layiq, layiq olan (B.Əhmədov “Etimologiya lüğəti”).

3. Ucuz (ərzan şəklində).

4. Darı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

H.Əlizadə bu sözü arzu kimi izah edir.

Canım Qırat, gözüm Qırat,

Bu döyranlar ərzənimdi.  

Səni minən alar murad,

Uzaq yollar ərzənimdi.

                (“Koroğlu” “Qoşmalar”) (Hümmət Əlizadə)

                *

Canım Qırat, gözüm Qırat,

Bu döyranlar ərzənindi.

Səni minən alar murad,

Uzaq yollar ərzənindi.

                   (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

ərzan

əsbab ərəb

1. Paltarlar.

2. Yaraq, silah; hacət, avadanlıq, ləvazimat. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Kafir ərəb məni candan eylədi,

Yaxdı kabab bağrım büryan eylədi,

Əsbabımı soydu, üryan eylədi,

Tez ol dedi, ədiblərin ört, gidi!

                     (Madenadaran əlyazması)

əsər ərəb

Təsir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

əsər eləmək

Təsir etmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəmirçioğlunun sözləri Koroğluya yaman əsər elədi. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

*

Əgər mənim çalmağım, oxumağım ata əsər elədi, sözüm yoxdu. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

əsir-yesir

Yoxsul, hüquqsuz, yazıq, aciz, kimsəsiz adamlar. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)  

– Ay rəhmətliyin oğlu, indi ki sən Koroğlusan, bəs day bizi niyə burada əsir-yesir eləmisən? (“Koroğlunun qocalığı”)

əsmər ərəb

Qarabuğdayı, qarayağız. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Çəmlibelin səfasında, seyrində,

Gülüstanda arzumanım qalmadı.

Əsməriynən təngi piyalə düzdüm,

Xan Eyvazda arzumanım qalmadı.

                            (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

əsrəmiş

Qızmış, coşmuş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Kişnəyib meydanda gəzən,

Hərdən sağa-sola süzən,

Düşmanın başını üzən,

Bir əsrəmiş nər atımı.

                      (“Düratın itməyi”)

                    *

Dolandım qürbət ellərdə,

Tərifim gəzdi dillərdə,

Çardaqlı Çənlibellərdə

Əsrəmiş nər saxlamışam.

                        (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

əsrimiş

əhəd

1. Əhədini kəsmək: tamam əldən salmaq, bərk yormaq, gücdən salmaq.

2. Əhədini kəsmək: öldürmək.

3. Əhədini kəsmək: məc. axırına çıxmaq, nəfəsini kəsmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Biz birləşib bu gədələrin əhədini kəsməsək, onda onlar bizim başımızı kəsəcək. (“Mahru xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

                                                       *

Kəsdilər yolun əhədini. (“Mahru xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

ələk-fələk

Qarışıqlıq, alt-üst. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəmirçioğlu dağı ələk-fələk elədi, əldən-ayaqdan saldı, atı tapa bilmədi ki, bilmədi. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

ələk-vələk

ələk-fələk eləmək

Alt-üst etmək, dağıtmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Hər yeri ələk-fələk elədim. Nə Dəli Həsən var, nə də dəlilər. Bütün bəndərgahlar da boşdu. (“Hasan paşanın Çənlibelə gəlməyi”)

ələk-vələk eləmək