Azərbaycan dastanlarının leksikası

ənam

ər. nemət sözünün cəmi

Bəxşiş, hədiyyə, mükafat. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

O gətirdiyi xəbərə görə ənam gözləyirdi. (“Durna teli”)

əmud ərəb

Polad toppuz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qılıncdan murad hasil olmadı, əmuda əl atdılar. Əmuddan murad hasil olmadı, nizəyə əl uzatdılar. (“Koroğlu ilə Dəli Həsən”)

*

Çox götür-qoydan sonra axırda bu qərara gəldi ki, Dəmirçioğluna bir əmud vursun, yıxılanda tutub qollarını bağlasın. (“Dəmirçioğlunun Çənlibelə gəlməyi”)

əmmamə

Sarınmış uzun parça yaxud tirmə zolağından ibarət baş geyimi; sarğı, çalma. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu bazardan aldığı ağ rəngli molla köynək-tumanını paltarlarının üstündən geydi. Başına ağ əmmamə qoyub bir əba da çiyninə saldı. (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

əmlik

Yenicə ota düşən və eyni zamanda anasını əmən quzu. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğluyam, gəzdiyimi tapardım, 

Qayalar başında qala yapardım,

Ağ sürüdən əmlik quzu yapardım,

Yeyib qurtlarınla ulaşım, dağlar!

                            (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

                     *

Məclis qurduram həmişə,

Işrətim, damağım ola!..

Əmliklər çəkdirəm şişə,

Bir ağır yığnağım ola!..

                           (“Qulun qaçmağı”)

əzəl ərəb

Əvvəl, əvvəlcə, qabaqca. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Əzəl bunu, sonra da o birisini min, təzəcə sulanmış şumda səyirt, qaratikanlığa sür, sonra da sıldırım daşlı dağa çap. (“Alı kişi”)

əyyar ərəb

1. Hiyləgər, kələkbaz, çoxbilmiş, fırıldaqçı, dolandırıcı.

2. Oğru, cibkəsən, evyaran.

3. Xilafət dövründə daimi sənət və peşəsi olmayan, təsadüfi işlərlə güzəran keçirən adamlara deyilirdi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Onlardan silahlı dəstələr düzəldilir, asayişi bərpa etmək üçün istifadə edirlərmiş.

Qara pəhləvan yaman güclü, həm də yaman əyyar idi. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

*

Aslan kimi mərd meydanda dururdum,

Hər tərəfə misri qılınc vururdum,

Əsgərləri, paşaları qırırdım,

Namərd əyyar dərman səpdi üstümə.

                                 (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

*

Deyirlər ki, Koroğlu nə qədər iyid, mərd idisə, bir o qədər də əyyar idi. Yeri gələndə özünü başqa qılığa salıb düşməni aldadırdı. (“Koroğluynan Bolu bəy”) (İ.A., B.A.)

əyyam ərəb

Yovm (gün) sözünün cəmi, çağ, zaman, dövr. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İndi namərd dünyası, bic əyyamıdı.“Koroğlunun qocalığı”)

əyrimçə

Üzük. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Eyvaz xana al şərabı içirdim,

Du deyibən, çox xocalar köçürdüm,

Səksən oxu əyrimçədən keçirdim,

Heç kamanda arzumanım qalmadı.

                         (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)

                    *

Dolu-dolu badələri içirdim,

Dov gəlübən çox paşalar köçürdüm,

Səksən oxu əyrimcədən keçirdim,

Heç kamanda arzumanım qalmadı.

                           (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

əylənmək

Dayanmaq, durmaq, yubanmaq, ləngimək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Göndərdim durna telinə,

Eyvaz əyləndi, gəlmədi.

Keçibdi düşman əlinə,

Eyvaz əyləndi gəlmədi.

                        (“Durna teli) (“Bağdad–Əsəd”)

                     *

Əylən, deyim Qıratın qiymətini,

Səksən min sərkərdə mala da vermə!

Səksən min ağ tüklü qəmər öyəcə,

Səksən min xəzinə pula da vermə!

                        (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

əyəş

əyər

Yəhər. (“Koroğlu” dastanının lüğəti) 

Eyvaz balım, ayağa dur indi,

Duşda gördüm Dəmirçioğlu qaldadır.

Çək gəlsin Qıratı, əyərlə görüm,

Kömək deyib baxır, gözü yoldadır.

                    (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)

əyərləmək

Yəhərləmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

ətək

Dağın, yamacın və ümumiyyətlə hündür yerin aşağı tərəfləri. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Elə ki hər şey hazır oldu, qoşunu götürüb Çənlibelə tərəf yola düşdü. Heç yerdə dayanmayıb, dincəlməyib, gecə – gündüz at sürdü, gecələrin birində özünü çatdırdı Çənlibelin ətəklərinə. (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

əşrəfi ərəb

Qızıl pul (çəkisi 3,45 q). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Misirdə Bürci məmlük sultanlarından olan Əşrəf Seyfəddin Bars bəy tərəfindən kəsilmiş və onun adı ilə adlandırılmışdır. // ümumiyyətlə, pul.

Əzəldən biləydim sənin halını,

Əşrəfidən kəsdirərdim nalını,

Yüz gözələ toxudardım çulunu,

Alma gözlü, qız birçəklim Qırat, gəl!

                               (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

*

Qıratımın halı gərək,

Əşrəfidən nalı gərək,

Yetmiş ağac yolu gərək,

Dərə, təpə, düz olaydı.

                              (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (“Həmzə-Bozalqanlı”)

*

 Koroğlu Dəli Mehtərə tapşırdı ki, bu oğlanın ağzını əşrəfi ilə doldursun. Dəli Mehtər oğlanın ağzını əşrəfi, bacaqlı ilə doldurdu. (Paris nüsxəsi, 9-cu məclis)

ərz ərəb

Söylənilən, nəzərdə tutulan fikir, söz, mətləb. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Telli xanım ərzin sənə eyləsin,

Dili tutmur beş kəlməni söyləsin,

Bircə igid min qoşuna neyləsin?

Var get, əcəm oğlu, durma bu yerdə!

                    (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)