Azərbaycan dastanlarının leksikası

çamxama

çəm-xəm

çanaq

İçi oyulmaqla ağacdan hazırlanan qab. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qərəz, çoban çanağı əlinə alıb bir neçə qoyunu sağdı, elə ki çanaq süd ilə doldu, gətirdi qoydi Koroğlunun qabağına. (“Koroğlunun Türkman səfəri”) (İ.A.,B.A.)

çapılmaq

Talanmaq, soyulmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Hoydu dəlilərim, hoydu oğullar,

Hardasa Düratım tapılsın gərək!..

Aman çəksin əlimizdən yağılar,

Müxənnət obası çapılsın gərək!..

                                         (“Düratın itməyi”)

çapqın

Soyğunçuluq məqsədilə silahlı basqın, çapovulçuluq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Genə görəsən haraya çapqına gediblər. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

çapmaq

Talamaq, soymaq, çapıb-talamaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Çaldım, çapdım, çox sövdəgər taladım,

Bazırganda arzumanım qalmadı.

           (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)

çar fars

Çahar sözünün təhrif olunmuş şəklidir, “dörd” deməkdir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanlarda hər iki formada: həm çar, həm çahar kimi işlənir. 

Hər yandan qoşun yürüyür,

Oyan, xan Eyvazım, oyan!

Çar ətrafımız bürüyür,

Oyan, xan Eyvazım, oyan!

              (“Durna teli”) (“Dərbənd–Bozalqanlı”)

                              *

Qoç Koroğlum deyər inanmam daha,

Qala-qala düşmən olur əjdaha,

Bir iyid ki, qulaq asmasa şaha

Çar bölük eləyin, başın gətirin.

          (“Koroğlunun Bayazid səfəri”) (Madenadaran əlyazması)

çəngə fars

çəng fars

Əl, pəncə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Namərd çəngində qalmışam,

Dərdü xufata dolmuşam,

Deyəsən cinni olmuşam.

Aparırlar pirə mən.

                 (“Koroğlu ilə Bolu bəy”) (“Koroğlu-Nəzər”)

çənli

Dumanlı, sisli. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Uca-uca dağlar başı,

Çənli də olur, çənsiz də olur.

Cəhd elə bir işdə tapıl

Sənli də olur, sənsiz də olur.

                      (“Koroğlunun İstanbul səfəri”) (İ.A., B.A.)

çən

Duman, sis. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Uca-uca dağlar başı,

Çənli də olur, çənsiz də olur.

Cəhd elə bir işdə tapıl

Sənli də olur, sənsiz də olur.

                     (“Koroğlunun İstanbul səfəri”) (İ.A., B.A.)

çəməngah fars

Çəmənlik. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu Qıratını minib bir neçə mənzil yol gedəndən sonra gəlib çatdı bir çəməngaha. (“Koroğluynan Bəylər”) (İ.A.,B.A.)

çəkiş-bərkiş

Mübahisə; mübarizə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ərəb Reyhan Koroğlunun kəmərindən yapışıb deyirdi ki, Eyvazı aparmağa qoymaram. Koroğlu da onun kəmərindən yapışıb deyirdi ki, Eyvazı aparacağam. Çəkiş-bərkişdən sonra onlar özlərini atın belində saxlaya bilməyib yerə düşdülər, güləşməyə başladılar. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

çək-çevir

Mübahisə, danışıq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qərəz, uzun çək-çevirdən sonra Alı kişi bu ustanı da razı elədi. (“Alı kişi”)

çək-çövür