Jurnalistika terminləri lüğəti

kalambur

fr. calembour – söz oyunu

Tə­ləffüzünə görə eyni, yaxud oxşar, mənaca isə fərqli sözlərdən istifadə etməklə nitqdə komik effektə nail olmaq üsulu; söz oyunu.

K.-lara daha çox lətifələrdə, satirik materiallarda rast gəlinir: ilk baxışdan öz həqiqi mənasında işlənən söz konkret kon­tekstdə məcazi məna kəsb edir.

kalka

fr. calque – surət, köçürmə

Başqa dilə xas olan mürəkkəb söz və ya frazeologizmin hərfi tərcüməsi.

K.-ların dilin zən­ginləşməsində böyük rolu var. Azərbaycan dilindəki «dəyirmi masa» (ing. round tab­le), «özünütənqid» (rus. самокритика), «be­yin həmləsi» (ing. brainstorming)  və bu ki­mi ifadələr müxtəlif dillərdən K. olaraq mə­nim­sənilib. Lakin tərcümədə, xüsusən fra­zeologizmlərin çevrilməsi zamanı K. çox vaxt dil xətalarına yol açır; məsələn, ingilis dilində «a hot potato» («isti kartof») ifa­dəsini hərfi tərcümə etmək olmaz, çünki bu dildə həmin ifadə «aktual mövzu» məna­sını verir.

kalliqrafiya

yun. kalos – gözəllik + yun. grapho – yazıram, çəkirəm

Təsviri in­cə­sənətin bir növü; gözəl, səlis, ornamental xətlə yazı.

K. Şərq ədəbiyyatı və incə­sə­nətində qədimdən inkişaf edib, kitabların üzlüyü və səhifələri kalliqrafik naxışlarla bəzədilib. Jurnalistikada K.-nın imkan­la­rın­dan qəzet və jurnal adlarının yazılışında, nəşrlərin qrafik modellərinin hazırlan­ma­sında, habelə yeni şrift növlərinin yaradıl­masında istifadə edilir.

kamera

yun. kamara – günbəz, günbəzli otaq

1. Çəkiliş aparatı; məs.: kinoka­mera, telekamera, veb-kamera. 

2. Hər han­sı cihazın, maşının, qurğunun daxilində konkret funksiya yerinə yetirən qapalı boş­luq; məs.: fotoaparatın kamerası.

Adə­tən, K.-dan işıq selinin qarşısını almaq, yaxud onu idarə etmək üçün istifadə olu­nur. 

3. İşıq düşməyən, səs keçirməyən kiçik otaq.

K.-dan teleradio verilişləri is­teh­salında və yayımında xüsusi effektlər (mə­s.: əks-səda) yaratmaq üçün isti­fadə edilir.

kampaniya

fr. campagne – yürüş

Mü­əyyən məqsədlə təşkil olunmuş tədbirlər silsiləsi.

Belə tədbirlər məlumatlan­dır­ma, maarifləndirmə funksiyası yerinə yetirdiyi, yaxud təbliğat-təşviqat, reklam xa­­rakteri daşıdığı üçün əksər hallarda m­e­dia vasitəsilə həyata keçirilir, geniş işıq­landırılır. K.-nın əsas xüsusiyyətləri onun kifayət qədər uzunmüddətli olması, başlıca ideyasının, tezislərinin ardıcıl tək­rar­lan­ma­sıdır.

kanal

lat. canalis – boru

1. İnformasiya siqnallarının mənbəyi ilə bu siqnalları qə­bul edən qurğular (telefon, səs güclən­di­ricisi və s.) arasında rabitə vasitələri kompleksi. 

2. Radio və televiziya siqnalları ötürücülərinin işlədiyi standart tezlik zo­lağı.

K.-ların sayı məhdud olduğu üçün onlar strateji təbii resurs sayılır. K.-ların səmərəli istifadəsini təmin etmək məq­sədilə müsabiqələr keçirilir və həmin mü­sabiqələrin qaliblərinə yayım üçün xüsusi razılıq (lisenziya) verilir. 

3. Konkret tez­lik zolağında yayımı həyata keçirən kütləvi ­informasiya vasitəsi; məs.: telekanal, radiokanal. 

4. İnformasiyanın qeyri-rəsmi yollarla əldə olunmasını təmin edən, əksər hallarda gizli saxlanılan mənbə, həmçinin belə mənbə ilə əlaqə üsulu.

kanon

ər. qanun > yun. kanon – norma, qayda

Ehkam forması almış yaradıcılıq qaydaları və ənənələri; normalar siste­mindən ibarət estetik kateqoriya.

Hər bir klassik janrın bədii xüsusiyyətlər məc­musu K. sayılır. Jurnalistikada professional bir­liklər tərəfindən müəy­yənləş­dirilmiş peşə prinsipləri və standartları da K. hesab ­olunur. 1923-cü ildə Amerika Qəzet Re­daktorları cəmiyyətinin qəbul etdiyi ilk professional kodeks də məhz «Jur­na­lis­tikanın K.-ları» adlanırdı.

kapsul-xəbər

lat. capsula – kiçik qutu

1. Radioda musiqi proqramları, ədəbi-bədii verilişlər arasında kiçik, bir neçə dəqiqəlik xəbər buraxılışı, xəbər proqramı tipi. 

2. Gə­ləcək nəsillər üçün qoyulmuş, yaxud bir sivilizasiyadan digərinə ünvan­lanmış mü­hüm informasiya.

karikatura

lat. carrus – şişirtmək

İctimai-siyasi, məişət mövzularında çəkilmiş satirik və ya yumoristik rəsm.

İllüstrasiyanın bir növü kimi K.-lardan daha çox satirik jurnallarda və ya komik məzmunlu məqalələrdə, digər əsərlərdə istifadə edilir. Burada təsvir obyektinin çatışmazlıqları qabarıq göstə­rilir. Azərbaycanda K. müstəqil janr kimi XX əsrin əvvəllərində «Molla Nəsrəddin» jurnalının fəaliyyəti nəticəsində forma­laşıb.

kartoteka

yun. cartes – vərəq + yun. theke – saxlanc

Müxtəlif məlumatların sistemli şəkildə qeydə alınaraq saxlandığı kiçik for­matlı vərəqələr toplusu, habelə belə və­rəqələri saxlamaq üçün yer.

kartric

ing. cartridge – patron

Hər hansı avadanlığın tərkibində müdafiə örtüyünə malik, içərisindəki material və detallar də­yişdirilə bilən qurğu.

Printerlərin toz və ya maye halında rəng doldurulmuş kon­teynerləri K.-lərə misal ola bilər.

kaset

fr. cassette – kiçik qutu

Maqnit len­tindən, yaxud maqnitləşdirilmiş lövhədən və qutu formasında müdafiə örtüyündən iba­rət qurğu; audio və video informasiya da­şı­yıcısı.

K.-lərin üstünlüyü onların kom­­paktlığında, etibarlı müdafiəyə malik ol­ma­sında və müxtəlif avadanlıqlarda (ka­mera, maqnitofon və s.) istifadə edilə bil­mə­sin­dədir.

kataloq

yun. katalogos – siyahı

Axtarışı asanlaşdırmaq üçün müəyyən göstəriciləri əsas götürülməklə sistemləşdirilmiş əş­ya­ların, əsərlərin siyahısı, habelə bu siyahının dərc olunduğu məlumat kitabçası.

katiblik

Redaksiyada yaradıcılıq fəaliy­yə­tinin planlaşdırılmasını həyata keçirən, ha­belə təşkilati işlərin icrasına rəhbərlik və nəzarət edən mərkəz.

K., adətən, mətbu KİV-də yaradılır. Onun vəzifələrinə nəşrin hər sayının planlaşdırılması mərhələsindən başlayaraq buraxılış işıq üzü görənədək bütün prosesləri nəzarətdə saxlamaq, re­daksiya tapşırıqlarının vaxtlı-vaxtında və key­fiyyətlə yerinə yetirilməsini təmin et­mək daxildir.

kazus

lat. casus – hadisə, əhvalat

1. Do­la­şıq­, qeyri-adi, gözlənilməz şərait.

K.-ların təhlili treninqlər zamanı jurnalistləri belə şəraitlərə hazırlamağa kömək edir. ­

2. Hü­quqda: qayda pozuntusunun zahiri əlamət­lərini özündə əks etdirsə də, şəxsin iradəsindən asılı olmayan və hüquqi ba­xım­dan məsuliyyət yaratmayan hadisə, tə­sadüfi əməl. 

3. Məhkəmə praktikasında mürəkkəb və mübahisəli iş.