Fizika terminlər lüğəti

KONVEKSİYA¹ lat. convectio – daşınma, gətirilmə

fiz. Qaz, maye və ya səpələnən mühitlərdə maddə axını ilə istiliyin daşınması.

İki növdür: təbii K. və məcburi K. Təbii K. ağırlıq qüvvəsi sahəsində olan maye və ya səpələnən maddələrin qeyri-bərabər qızması (aşağıdan qızma) zamanı yaranır. Maddəni aşağıdan qızdırdıqda onun temperaturu yüksək olan layında sıxlıq azalır. Arximed qüvvəsinin təsiri ilə isti lay soyuq, soyuq lay isə isti tərəfə keçir. Layların temperaturlar fərqi nə qədər böyükdürsə, K.-nın intensivliyi də bir o qədər böyük olur. Məcburi K. xarici amillərin (nasos, qarışdırıcı və s.) təsiri ilə yaranır. Burada istiliyin daşınma intensivliyi maddənin məcburi hərəkət sürətindən də asılıdır. K.-dan texnikada geniş istifadə olunur.

KONVEKSİYA² lat. convectio – daşınma, gətirilmə

coğr. Atmosferdə müəyyən miqdar hava kütləsinin şaquli hərəkəti.

Ətraf mühitə nisbətən daha isti və seyrək havanın yuxarı, daha soyuq və sıx havanın isə aşağı hərəkəti nəticəsində baş verir. K. zəif inkişaf etdikdə nizamsız, turbulent xarakterli olur. K. gücləndikdə isə Yer səthinin ayrı-ayrı sahələrində yuxarı qalxan (bəzən stratosferədək) və aşağı enən hava axınları əmələ gəlir. Qalxan havanın sürəti bəzən 20-30 m/san-dən çox olur. K. atmosferin (xüsusilə ekvatorial enliklərdə) aşağı və yuxarı qatları arasında istilik və rütubət mübadiləsində mühüm rol oynayır.

KONVEKSİYA³ lat. convectio – daşınma, gətirilmə

coğr. Suyun şaquli hərəkəti.

Suyun sıxlığının dəyişməsindən əmələ gəlir. K. okeanın yuxarı qatlarında və səthində temperaturun aşağı düşdüyü, yaxud duzluluğun artdığı, böyük dərinliklərdə isə temperaturun adiabatik yüksəldiyi şəraitdə inkişaf edir. K. əhatə etdiyi qatlarda suyun qarışmasına, soyuq və isti səthaltı su qatlarının əmələ gəlməsinə, daha aşağı qatların oksigenlə zənginləşməsinə səbəb olur. Payız-qış dövründə K. böyük dərinliklərə, ayrı-ayrı subtropik və tropik qurşaqların dənizlərində isə dibədək yayılır.