Etimologiya lüğəti

əsəl

Ərəbcə “xalis bal” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

əsən

Əsən monqol dilində “sağlamlıq” deməkdir, əsəni kəsilmək “xəstələnmək”dir, “məhv olmaq”dır. İndi əsəni kəsilmək “kökü kəsilmək” kimi başa düşülür. Qərb rayonlarında Allah əsənini üzsün cümləsi qarğış mənasında işlədilir. Mənbələrdə əsən (əsəngü)sözü “sağlamlıq” kimi açıqlanıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

əsər

Ərəb mənşəlidir. Təsir sözü ilə qohumdur. Hərfi mənası “iz” deməkdir. Yazıl­mış məqalələrə, kitablara...da əsər deyilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

əshab

Ərəb mənşəlidir. Əsabə sözünün təhrifidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

əsil

Əsil-nəsil deyirik. Sinonimlər birləşməsidir. “Soy-kök” deməkdir. Əsl sözü isə ərəb mənşəlidir. Üsul sözü ilə eyni kökə malikdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

əsir

Ərəb mənşəlidir, biz onun yerinə bulun sözünü işlətmişik. Bulmaq (əldə etmək) feili ilə bağlıdır, bucaq sözünün sinonimi də bulun olub (görünür, “xətlərin bulun­duğu yer” deməkdir). Bizdə tutuq sözü də işlənib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

əsir düşmək

Buradakı düşmək sözü tuş (olmaq) (yəni “rastlaşmaq”) kəlməsinin təhrifi ilə bağlıdır. Yola düşmək (getmək) ifadəsində də belədir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

əsirgəmək

Mənbələrdə əs sözü “xeyirxah”, əssiz kəlməsi isə “xəsis” kimi açıq­lanıb. Əsirgə “qıymamaq” kimi şərh olunub. -irgə adlardan feil düzəldir (yad-ırğa-maq). Əsirgə də bu qəlib üzrə əmələ gəlib və “əs” in olmamağı (xeyirxahlığın ol­ma­mağı) mənasını əks etdirir. İndi söz qıymamaq, xəsislik etmək mənalarında işlədilir. Tatar dilində az sözündən az-sı-maq feili əmələ gəlib onlarda az-sı-n-ır-qa (az hesab et) sözü də var. Əsirgə feili azsınırqa kəlməsinin dəyişmiş forması da ola bilər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

əski

Keçmiş, köhnə mənalarında işlədilən bu söz çuvaş dilində z ilə yazılır: əzki. Altay dillərində izo(ozo) sözü “əvvəlki”, “qabaqkı” mənalarında işlədilir. Özki sözü “старый” kimi tərcümə edilib. Bizdə əvvəl yerinə əzəl də deyirlər. Güman etmək olar ki, sözün əsli ozo kəlməsi ilə bağlıdır: “uzaq keçmiş” mənasını verir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

əskik

1. Dilimizdə əs feili olub, “azaltmaq” mənasında işlədilib. Onun da əsasında əvvəlcə əski törəmə kökü, sonra isə əskik sifəti, əskilmək feili əmələ gəlib. Əski kökü indi də asanlıqla ayrıla bilir: əski-k və əski-l(mək) sözlərində kök özünü saxlaya bilib, amma indi müstəqil şəkildə işlədilmir.

2. Əsli əksik kimi olub. Türkoloqların bəziləri ək (çatışmazlıq) sözünü əsas götürür və kəlməninin kökünü Hind-Avropa mənşəli hesab edirlər. Əksimək feili “çatış­mazlığa, azlığa meyil etmək” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

əsnəmək

Əsmək, əsin (bu söz qabaqlar külək mənasında çox işlədilib) sözləri ilə kökdaşdır və qədim mənası rus dilindəki дуть feili ilə tərcümə olunub. Deməli “külək əsir” cümləsindəki əsmək feili ilə əsnəmək sözü eyni kökə malikdir. Söz belə yaranıb: əsmək feilindən əsin ismi, ondan isə əsinə feili əmələ gəlib, sonra i saiti ixtisara düşüb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

əş

O.Süleymenova görə, slavyan mənşəlidir və есть sözünün dəyişmiş formasıdır. Gün və günəş sözlərini fərqləndirmək üçün ikinciyə есть (əş) artırılıb, mənası “Gün есть” deməkdir. Mübahisəlidir. Çox güman ki, oxşarlıq bildirən sözdür və türk mənşəlidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Əşrəf

Ərəbcədir, şərəf, şərif kimi sözlərlə kökdaşdır, mənası “yaradılmışların ən əlası” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ət

Dünya dillərinin çoxunda ət anlamını verən sözün mənası bədən deməkdir. Mə­sə­lən, latış dilindəki myaso (ruslara da latışlardan keçib) indi də bədən kimi başa düşülür. Bədən bizim söz deyil, ərəbcədir. Görünür, dilimizdə onun yerinə elə ət işlədilib. Bu sözün bir mənası da “yumşaq” olub. Sonuncu variant daha inan­dırıcıdır (yəqin ki, sümüklə müqayisə əsas götürülüb). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ətayə

Əta sözü ilə qohumdur, “hədiyyə” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)