Fizika terminlər lüğəti

KONVEKSİYA¹ lat. convectio – daşınma, gətirilmə

fiz. Qaz, maye və ya səpələnən mühitlərdə maddə axını ilə istiliyin daşınması.

İki növdür: təbii K. və məcburi K. Təbii K. ağırlıq qüvvəsi sahəsində olan maye və ya səpələnən maddələrin qeyri-bərabər qızması (aşağıdan qızma) zamanı yaranır. Maddəni aşağıdan qızdırdıqda onun temperaturu yüksək olan layında sıxlıq azalır. Arximed qüvvəsinin təsiri ilə isti lay soyuq, soyuq lay isə isti tərəfə keçir. Layların temperaturlar fərqi nə qədər böyükdürsə, K.-nın intensivliyi də bir o qədər böyük olur. Məcburi K. xarici amillərin (nasos, qarışdırıcı və s.) təsiri ilə yaranır. Burada istiliyin daşınma intensivliyi maddənin məcburi hərəkət sürətindən də asılıdır. K.-dan texnikada geniş istifadə olunur.

KONVEKSİYA² lat. convectio – daşınma, gətirilmə

coğr. Atmosferdə müəyyən miqdar hava kütləsinin şaquli hərəkəti.

Ətraf mühitə nisbətən daha isti və seyrək havanın yuxarı, daha soyuq və sıx havanın isə aşağı hərəkəti nəticəsində baş verir. K. zəif inkişaf etdikdə nizamsız, turbulent xarakterli olur. K. gücləndikdə isə Yer səthinin ayrı-ayrı sahələrində yuxarı qalxan (bəzən stratosferədək) və aşağı enən hava axınları əmələ gəlir. Qalxan havanın sürəti bəzən 20-30 m/san-dən çox olur. K. atmosferin (xüsusilə ekvatorial enliklərdə) aşağı və yuxarı qatları arasında istilik və rütubət mübadiləsində mühüm rol oynayır.

KONVEKSİYA³ lat. convectio – daşınma, gətirilmə

coğr. Suyun şaquli hərəkəti.

Suyun sıxlığının dəyişməsindən əmələ gəlir. K. okeanın yuxarı qatlarında və səthində temperaturun aşağı düşdüyü, yaxud duzluluğun artdığı, böyük dərinliklərdə isə temperaturun adiabatik yüksəldiyi şəraitdə inkişaf edir. K. əhatə etdiyi qatlarda suyun qarışmasına, soyuq və isti səthaltı su qatlarının əmələ gəlməsinə, daha aşağı qatların oksigenlə zənginləşməsinə səbəb olur. Payız-qış dövründə K. böyük dərinliklərə, ayrı-ayrı subtropik və tropik qurşaqların dənizlərində isə dibədək yayılır.

KRİOSKOPİYA krio... + skopiya

kim. Məhlulun donma temperaturunun saf həlledicinin donma temperaturuna nisbətən aşağı düşməsinin ölçülməsinə əsaslanan fiziki-kimyəvi tədqiqat üsulu.

KRİSTALLOFİZİKA

geol. Kristalloqrafiyanın kristalların və kristal aqreqatların fiziki xassələrini və bu xassələrin müxtəlif təsirlər nəticəsində dəyişməsini öyrənən bölməsi.

KRİSTALLOOPTİKA

geol. Optikanın kristallarda işığın yayılması qanunlarını öyrənən bölməsi.

K. kristallarda şüanın qoşa sınmasını, işığın polyarlaşmasını, polyarlaşma müstəvisinin fırlanmasını və s. hadisələri tədqiq edir.

KRON alm. kron

Tərkibində qurğuşun 2-oksid olmayan və ya az miqdarda olan optik şüşə növü.

KSEROQRAFİYA yun. xērós – quru + ...qrafiya

Fotokeçiricilik xassəsinə malik yarımkeçirici təbəqələrin səthi elektrikləşməsinə əsaslanan elektrofotoqrafiya prosesi.

K-TUTMA

Nüvənin öz atomunun K elektron təbəqəsindən elektronu tutmaqla radioaktiv çevrilməsi.

K.-t. zamanı nüvənin bir protonu neytrona çevrilir (p+e → n+ve) və neytrino nüvədən kənara çıxır: nüvənin yükü bir vahid azalır, kütləsi isə sabit qalır.

KUMULYASİYA lat. cumulatio – toplanma

Partlayış təsirinin müəyyən istiqamətdə gücləndirilməsi; kumulyativ effekt.

K. yaratmaq üçün partlayıcı maddədə hədəfə tərəf yönəldilmiş konusvarı çuxur (kumulyativ oyuq) düzəldilir və onun daxili səthinə nazik metal qat (üzlük) çəkilir. K.-dan maddə xassələrinin tədqiqində (yüksək təzyiqdə), inşaatda, mədən-filiz sənayesində və hərbi işlərdə istifadə edilir.

KÜRİ

Radioaktiv izotopların radioaktivlik vahidi. küri və ya Ci ilə işarə edilir.

Baxılan izotop preparatının bir saniyədə 3,7.1010 sayda çevrilmə verən aktivliyi 1 K. qəbul olunur.

KVADRUPOL lat. quadrum – kvadrat, dördbucaqlı + yun. pólos – qütb

Tam elektrik yükü və elektrik dipol momenti sıfra bərabər olan yüklü zərrəciklər sistemi.

Bir-birindən müəyyən məsafədə (a) yerləşmiş qiymətcə bərabər, istiqamətcə əks dipol momentlərinə malik olan iki dipol K. təşkil edir.

KVARKLAR

Adronları təşkil edən qeyri-adi hipotetik zərrəciklər.

K.-ın varlığına dair hipotezi Gell Man və ondan xəbərsiz Avstriya fiziki Q. Sveyq söyləmişdir (1964). Elektrik yükü, hiperyükü və barion ədədi kəsr, spini 1/2 dir, u və d adi, s – qəribə və s. heyranedici kvarkın varlığı fərz olunur. K. arasında həddindən artıq güclü qarşılıqlı təsir mövcuddur və bu qluon adlı zərrəciklə ötürülür.

KVARTA¹ lat. quarta (pars) – dörddə bir

fiz. ABŞ, B. Britaniya və s. ölkələrdə işlədilən həcm vahidi. 

Amerikada K. mayelər üçün 0,9463 dm3, səpələnən maddələr üçün 1,1012 dm3, Polşada 1 l-dir. Əvvəllər Rusiyada həcm vahidi kimi işlədilən krujka bəzən K. adlandırılırdı. Azərbaycanda bu məqsədlə parç işlədilir.

KVARTA² lat. quarta – dördüncü

mus. 1. Dörd pərdə həcmində interval. 4 rəqəmi ilə işarə olunur. 2. Səsdüzümünün 4-cü pilləsi.

KVAZİOPTİKA kvazi... + optika

fiz. Optikanın bölməsi.

Dalğa uzunluğu 1-2 mm-dən kiçik (mm-lik radiodalğalar diapazonunun qısadalğalı hissəsi və ona yaxın olan optik diapazon) olan elektromaqnit dalğalarının yayılmasını öyrənir. Dalğaların yayılması həndəsi optika qanunlarına tabedir, lakin difraksiya hadisələri də mühüm rol oynayır. Uzunluğu 1-2 mm-dən kiçik olan dalğalar kvazioptik qurğularda (açıq rezonatorlar, kvazioptik xətlər) yaranır və yayılır.

KVAZİZƏRRƏCİKLƏR kvazi... + zərrəcik

Güclü qarşılıqlı təsirdə olan çox sayda zərrəciklərdən ibarət sistemin kvant nəzəriyyəsinin mühüm anlayışlarından biri; kondensasiya olunmuş makroskopik sistemin, əsasən kristal bərk cismin zəif həyəcanlanma halının kvantları.

Makroskopik sistem çoxlu real zərrəciklərdən: nüvələrdən və elektronlardan ibarətdir.

QAMMA-ŞÜALANMA

Dalğa uzunluğu bir anqstrem (10‾8 sm) tərtibində və ya enerjisi 100 kev-dən böyük olan hər hansı mənşəli elektromaqnit şüalanma.