Məsəllər, deyimlər

SÜLEYMANA QALMAYAN DÜNYA...

►Dünyanın faniliyini, əbədi olmadığını bildirmək məqsədilə işlədilən ifadə.

İfadə yəhudi padşahlarından biri olmuş Süleyman peyğəmbərin adı ilə bağlı rəvayətlərdən qaynaqlanmışdır.

Rəvayətə görə, çox ədalətli hakim sayılan Süleyman yəhudi peyğəmbərindən və padşahlarından biri olmuşdur. «Tövrat»a görə, e.ə. 965–928-ci illərdə hakimiyyətdə olmuş Süleyman guya təbiətin bütün qüvvələrinə hökm edir, bütün heyvanların dilini bilirmiş.

Tam şəkildə «Süleymana qalmayan dünya kimə qalacaqdır?» kimi işlənən ifadə ilə nə var-dövlətə, nə də hakimiyyətə etibar olmadığını, Süleyman kimi əzəmətli bir adamın da ölüm qarşısında diz çökdüyünə işarə edirlər.

Süleyman peyğəmbərin adı tarixdə sərvət, hakimiyyət, ədalət, ülviyyət və s.-nin rəmzinə çevrilmişdir. Bütün Şərq ədəbiyyatında Süleyman taxt-tac, mal-dövlət, həm də ədalət simvolu kimi tərənnüm olunur. Ona görə də bir mübahisəli məsələ tez, düzgün və ədalətlə həll edildiyi hallarda onu Süleyman məhkəməsi ilə müqayisə eləyirlər.

Bəzən var-dövlətinə və ya vəzifə mövqeyinə arxalanaraq qudurğanlıq edən adamlara nəsihət vermək məqsədilə bu məsəldən istifadə olunur.

SÜLH GÖYƏRÇİNİ

►Sülh, anlaşma, əmin-amanlıq və barış bildirən ifadə.

İfadə məşhur ispan rəssamı Pablo Pikassonun məşhur bir rəsmi ilə bağlıdır.

Böyük rəssam sülh tərəfdarlarının I konqresi üçün gözəl bir rəmz – dimdiyində yaşıl zeytun budağı gətirən ağ göyərçin çəkdikdən sonra «sülh göyərçini» deyimi məşhurlaşdı. Həmin vaxtdan gözəl adət yarandı – beynəlxalq festivallar zamanı gənclər səmaya minlərlə ağ göyərçin buraxırlar.

Müasir dünyanın əksər mədəniyyətlərində göyərçinin nəyə görə sülh rəmzi olduğunu demək çətindir. Göyərçinlər gözəl xarici görünüşə malik olan, xoş davranışlı ziyansız quşlardır. Şərq ölkələrində bu quşlar Allahın müqəddəs elçiləri sayılırdı.

Rəvayətə görə, ulu babalarımız hesab edirdilər ki, göyərçinlərdə pis xasiyyətin səbəbkarı olan öd kisəsi yoxdur. Buradan belə çıxır ki, göyərçinlərdə acılıq yoxdur. Həmişə mehriban və sülhsevərdirlər. Amma ehtimal var ki, «sülh göyərçini» ifadəsi buradan yaranmamışdır.

Göyərçinlərlə bağlı xoş ovqat yaradan rəvayətlərə «İncil»də də rast gəlinir; məsələn, nəql olunur ki, Nuhun gəmisinə dünya daşqınının bitməsi haqqında xəbəri göyərçin gətirir.

SÜMÜYÜNÜ İT SÜMÜYÜNƏ CALAMAQ

►Arzu olunmayan, xoşa gәlmәyәn ailә ilә qoһum olmaq, layiq bilinməyən nəslin qızı ilə evlәnmәk.

İfadә atəşpərəstlik dövrünün adətlərindən qaynaqlanır.

Atәşpәrәstlik düşüncəsinə görə, ölәn adamları müqәddəs torpağa basdırıb torpağı insan әti ilә murdarlamaq olmazdı. Ölünü daxmalara qoyurdular, orada quşlar ölünün әtini yeyir, qalan sümüklәri isә bir yerә yığırdılar. Bunun üçün hər qәbilә vә ya tayfanın xüsusi daxması olardı. Digәr tәrәfdәn qәbilәnin üzvlәri mütlәq başqa qәbilә üzvlәri ilә evlәnmәli vә son nәticәdә gәlәcәkdә sümüklәrin bir-birinә qarışmasına bais olmalı idi. Buna baxmayaraq qәdimdə hәr qәbilә üzvü yalnız öz qәbilәdaşlarını әn yaxşı, әsl «adam» һesab edirdi.

Tarixdәn mәlumdur ki, V әsrdә qәdim türk dilində danışan 500 ailә Ordos yaylasından köçüb gәlәrәk Altay dağlarının cәnub әtәklәrindә mәskәn salmışdı. Altayda isә yerli xalq da türkdilli idi. Odur ki gәlmәlәrlә yerlilәrin dili tez bir vaxtda qaynayıb-qarışırdı. Lakin hələ uzun müddәt onların arasında qәbilә ayrı-seçkiliyi davam etmişdi. Gәlmә 500 Aşin ailәsi özlәrini kübar hesab edir, yerlilәri qara camaat sayırdı. Әsilzadәlәr ağ sümüklәrini xalqın qara sümüyünә qatmamaq üçün kübar qızların qara camaatdan olanlara әrә getmәsini qadağan etmişdilәr.

XI–XIII әsrlәrdә qәbilә daxilindә «uruq» qoһumluq bölgüsü dә var idi. Uruqlar, adәtәn, bu vә ya digәr sümüyә daxil idi. Aşağı tәbәqәlәr, sadә adamlar «qara sümük», yuxarı tәbәqәlәr isә «ağ sümük» nümayәndәlәri һesab olunurdular. Daһa böyük tayfa birlәşmәlәri, ittifaqları «el» һesab edilirdi. Elin tәrkibindә boylar, obalar, oymaqlar vә uruqlar mövcud olurdu. «El» sözü «xalq», «dövlәt» mәnalarına gәlir. Elin başçısı «elxan», «elbaşı» adlanırdı.

SÜNGÜ ÜSTÜNDƏ OTURMAQ

►Ölkəni diktatura üsulu ilə, silaha və polis gücünə arxalanaraq idarə etmək.

İfadənin Avstriya feldmarşalı, knyaz Karl Şvartsenberqə (1171–1820) məxsus olduğu ehtimal edilir.

İdarəçilikdə daha çox polisə, orduya arxalanan avtoritar rejimlərə ünvanlanan bu deyim ilkin variantda «süngü ilə çox şey etmək, o cümlədən hakimiyyətə gəlmək olar, amma süngü üstündə oturmaq olmaz» şəklində olmuşdur. Həmin ifadəni isə 1814-cü ildə Burbonlar hakimiyyəti bərpa edildikdən sonra feldmarşal K.Svartsenberq demişdir. Həmin dövrdə knyaz Napoleon əleyhinə koalisiyanın baş komandanı olmuşdur. İfadə isə təxminən 1890-cı ildən sonra yayılmağa başlamışdır.

İfadənin Avstriya feldmarşalına deyil, onun qardaşı oğlu, 1848-ci ildə Avstriya imperiyasının nazir-prezidenti olmuş knyaz Feliks Şvartsenberqə məxsus olduğunu iddia edənlər də vardır. Bu iddia şahzadə Fransua Orleanın «Köhnə xatirələr»ində (1894) öz təsdiqini tapmışdır. Əlbəttə, bu ehtimallardan asılı olmayaraq ifadə müasir siyasi leksikonda öz yerini tutmuşdur.

SÜRÜNMƏK ÜÇÜN DOĞULANLAR UÇA BİLMƏZLƏR

►Adətən, cəsarətli addım atmağa, düzgün seçim etməyə qadir olmayan və bunu başa düşməyən adamlara münasibətdə istehza ilə işlədilən ifadə.

İfadə böyük rus yazıçısı M.Qorkinin məşhur «Şahin haqqında nəğmə» hekayəsindən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Tədqiqatlar göstərir ki, bu aforizmi Maksim Qorkidən 119 il əvvəl Rusiya Akademiyasının üzvü, şair və tərcüməçi İvan Xemnitser «Kişi və inək» təmsilində işlətmişdir:

Belindəki adamın altında sərilərək

Yıxıldı heç çapmağı bacarmayan bu inək.

Burda qəribə nə var: bilməliydi o nadan,

Sürünməkçün doğulan uça bilməz heç zaman.

Ötən əsrdə bu aforizm ziyalı dairələrdə o qədər populyar olmuşdur ki, bəzən onu əks mənada da işlətmişlər. Yəni bir çox məğrur insanlar özlərinə əskiklik gətirən təklif alanda heç bir istehza olmadan «Uçmaq üçün doğulanlar sürünə bilməzlər» cavabını verirmişlər.