Azərbaycan dastanlarının leksikası

cəbr ərəb

Zor, zülm, əziyyət.

Cəbrinə siz baxın çərxi-qəhharın,

Zülmünü artırdı mən dil-əfkarın,

Cəfasın mən çəkdim gülüzlü yarın,

Axır nəsib etdin xoryada, fələk!

                                   (“Əsli və Kərəm”)

                              *

– Ya rəbbi, al əmanətivi, daha cəbrə taqətim yoxdur. (“Arzı-Qənbər”)

cəhl ərəb

1. Cahillik, cəhalət, nadanlıq.

2. Tərs, inad.

cəhl eləmək

Tərslik etmək, inad etmək.

Flektivlik cəhətdən cəhalət sözü ilə eyniköklüdür.

Seydi şəhərə çıxdı, bir məscidə getdi. Baxdı ki, məsciddə bir neçə molla oturub, bir-biriynən cəhl eləyir. (“Seydi və Pəri”)

cəng fars

Dava, müharibə, vuruş, döyüş.

Əbdülkəbir xeyli qoşun cəm edib haramıların cənginə getdi. (“Dilsuz və Xəzangül”)

                                                                  *

Şəmşir, de sözlərin, saxlama ləngə,

Əsli aslan olan layiqdi cəngə.

Pişik tab gətirməz şirə, pələngə,

Dovşana hünərdə fil desəm, olmaz!

                                    (“Şəmşir və Sənubər”)

                                                                     *

İgid olan ölməz cəngdə, davada,

Qılınc çəkib hünər eylər qovğada,

Nizəsi sağ-sola oynar havada,

İzin versən, bu səfərə gedərəm.

                                   (“Şahzadə Bəhrəm”)

                                                                     *

Dədə Yediyar meydana girib, Qurbanini öz cənginə dəvət elədi. (“Qurbani”)

cəzə-fəzə ərəb

Cəzə – fəryad, haray, qışıqırıq, bağırtı; fəzə – qorxu, birindən ehtiyat etmə.

Anası nə qədər cəzə-fəzə elədisə, Abbas oxumağa getmədi.

                                                                                     (“Abbas və Gülgəz”)

cəzirə ərəb

Ada.

Deyirlər, Aslan şahın ölkəsində dəryanın ortasında cəzirədə yaşayan bir Gavdan adlı paşa varıdı. (“İrvahım”)

                                                                           *

Atam məni bağlamışdı nəzirə,

Qürbət eldə yurdum oldu cəzirə;

Mən Pərini tapşırmazdın Vəzirə,

Bəyim, gedərgiyəm, genə gələrəm.

                                                     (“Alı xan”)

cəzr ərəb

Dəniz suyunun çəkilməsi.

Daha çox mədd və cəzr (dənizin qabarması və çəkilməsi) şəklində işlənir.

Mən də düşdüm eşqin cəzri, məddinə,

Nə olaydı yetəm dərdiməndimə,

Dərman eyləməyə yüz min dərdimə

Diləfruztək bir həmkarım gərəkdi. 

                              (“Məsim və Diləfruz”)

cığa

ərəb. ciqqə

Başın ön və yan tərəflərinə tökülən tellər.

Qurbaniyəm, dərd cəkmişəm nəhanlar,

Xəyalım sevməkdi səntək cananlar,

Yanaşsa üzünə müştaq dəhanlar,

Nəfəs dəyər, cığaları yellənir.

                                             (“Qurbani”)

                               *

Dastanlarda cığalanmaq feilinə də rast gəlinir:

Köçdü, getdi xan çobanın elləri,

Cığalanmır sərv tellər, ay lələ!

Uçub bülbül, boş qalıbdı dalları,

Boş qaldı budaqlar, dallar, ay lələ!

                                  (“Abdulla və Cahan”)

cida¹ ərəb

Sivri dəmir ucluqlu qədim silah; mizraq.

cida²

fars, əsli: cüda

Ayrı.

Cida olub düşdüm qərib ellərə,

Bülbül olub heç qonmaram güllərə.

Qurban olum şirin deyən dillərə,

Qədir xuda, istərəm ya sənnən mədəd.

                                     (“Mahmud-Niyar xanım”)

cida düşmək

Ayrı düşmək, uzaq düşmək.

Əylənmir ki, yardan xəbər sorayım,

Əsib-əsib gedən badi-səba, hey!..

Qırılsın baisin qolu, qanadı,

Heç kimsə düşməsin yardan cida, hey!..

                                               (“Əsli və Kərəm”)

cigərhal fars

Dərdli, qüssəli.

Dilsuz, haqq yetişsin bu dəmdə dada,

Vəhşilərtək çox kəşt etdin səhrada,

Meyidlərlə gəl ülfət qıl burada,

Bu dəhşətli haldan cigərhal oldum.

                                 (“Dilsuz və Xəzangül”)

cilvə ərəb

Naz, qəmzə, işvə.

cilvələnmək

Nazlanmaq, naz etmək, əzilib-büzülmək.

Ay nainsaf, gəl məni sən

O Şeyxi-Sənan eləmə,

Dərd məni çox söylədir,

Demə ki, hədyan eləmə.

Sonatək cilvələnib,

Sən belə cövlan eləmə.

               (“Abdulla və Cahan”)

                                                                        *

Şirin yenə də naz atdı, işvə satdı, Fərhadın qarşısında tovus kimi cilvələnib süzdü. (“Fərhad və Şirin”)

ciyfə ərəb

1. Leş, cəmdək.

2. Məcazi mənada: var, dövlət.

Dastanlarda 2-ci mənada rast gəlinir.

– Qardaş, dünya ciyfəsindən hər bir şeyim var, amma züryətim yoxdu. (“Nəcəf və Pərzad”)

comərd fars

Mərd, alicənab, əliaçıq, səxavətli.

Yaxşı oğul, comərd ata yaxşıdı,

Beyveci xeyirdə, şərdə yaramaz!

                           (“Şəmşir və Sənubər”)