Azərbaycan dastanlarının leksikası

şəmayıl ərəb

1. Təbiət, əxlaq.

2. Surət, şəkil.

Özün naseh, kəlamındı imamət,

Səcdə edər ona gündə təmamət,

Əcəb norəstədi, xub qəddü-qamət,

Əcəb şəhla, əcəb şəmayıl Pərim!

                                              (“Qurbani”)

şəmail

şəmayil

şəms ərəb

Günəş.

Şəms-qəmər (günəş və ay). Şərq ədəbiyyatında gözəlin camalına bənzətmə kimi işlənir.

Bir bədən gördüm bu gün əl-ayağı yeddidi,

Qırx səkkiz qanadı var, şəmsi çırağı yeddidi.

                                              (“Şəmşir və Sənubər”)

                                      *

Bu necə əndazdı, gəlin,

Baxışın şahbazdı, gəlin.

Doğmusan şəmsü qəmər,

Gül dildarın yazdı, gəlin.

                       (“Şah İsmayıl”)

                                   *

Bircə dindir Dəmirçioğlunun özünü,

Şəmsü qəmər kimi göstər üzünü,

Qoy öpək Qıratın dırnaq, gözünü,

Gün kimi aləmə yayıl, Eyvazım!

                            (“Durna teli”) (“Bağdad–Əsəd”, “Bağdad–Əli”)

şəmşir fars

Qılınc.

Şahların şahıynan çıxaydı ova,

Qüdrət şəmşirini gətirsin sova,

Gecə-gündüz Abbas eyləsin dua,

Haqdan uzun olsun ömrü bu bəyin!

                                  (“Abbas və Gülgəz”)

Mərd igidlər çəkər hoyu,

Kəskindi şəmşirin soyu,

Sizsiz Koroğlunun oyu,

Xocam, səni səfa gördük.

                            (Paris nüsxəsi, 7-ci məclis)

şərm fars

Utanma, həya, xəcalət.

O nədi ki, yetmiş iki başı var?

O nəynən hörüldü, nədən daşı var?

Laşərikin neçə sirdaşı var?

Bilməyən ustaya Müğüm şərm oldu.

                                              (“Müğüm şah”)

şərməndə fars

Utanan, utancaq; xəcalətli, üzüqara.

Baxış bəyim, sənə minnət eyləyim,

Minnəti eşidib yar, qayıt indi.

Şərməndəyəm, mən yanında günahkar,

Külli-ixtiyarım var, qayıt indi.

                               (“Baxış-Leyla”)

şərməndə olmaq

Utanmaq, xəcalət çəkmək, xəcalətli olmaq.

şərməndə etmək

Utandırmaq, xəcalət çəkdirmək.

şərməndə qılmaq

şətrənc fars

Şahmat.

Bəylər oynar şətrəncini, nərdini,

Kimsə bilməz ürəyimin dərdini,

Çox çəkmişəm bu dərdlərin dördünü,

Qoy çəkəyim, bunun ilə beş olsun!

                                       (“Əsli və Kərəm”)

                                *

Duruban söygilən narınc, turuncu,

Gəl şadıman eylə könüldə rənci.

Gəl oyna aşıq-qoz, gah da şətrənci,

Gah istəsən tökək içək çay, quzu.

                   (“Sayat bəy-Səyalı xanım”)

şikəstə fars

1. Sınıq, sınıq qəlbli.

2. Aciz.

Oldum bir gözəlin payi-bəstəsi,

Həm yar ənsuru, dil şikəstəsi.

                                (“Sam şahzadə”)

Dərhal başından ağ əmmaməni çıxarıb yerinə bir şikəstə qəcəri qoydu. Ağ əbanı da çıxarıb qara mahutdan olan qızılbaş köynəyini geydi.

                                (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

şilə

Qırmızı rəngli sadə pambıq parça.

Əyninə geyinib şilə,

Bizi tutub şirin dilə,

Zər kəmər çək incə belə,

Yaxan düymələ, düymələ!

                        (“Əsli və Kərəm”)

                         *

Mərd olan al geysə, yekəlik bilməz.

Namərd şilə geysə, xanlıq davalar.

                                                 (“Qurbani”)

şitab fars

Tələsmə, sürət, tezlik.

Alçalsın dağların, görünsün köçü,

Cənnəti-məvadı qoynunun içi,

Müəttər zülfləri, müsəlsəl saçı,

Hərdən şitab eylər bellərə doğru.

                                               (“Qurbani”)

şikvə ərəb

Şikayət.

Hər bir adam öz yerində oturmaz,

Ağlın zaya verməz, fəhmin itirməz,

İgidlər könlünə şikvə gətirməz,

Necə dağdı, quzeyində qar olmaz?!

                                                  (“Qurbani”)