Azərbaycan dastanlarının leksikası

rəxtxab

rəqayib ərəb

Məhəmməd peyğəmbərin (s.ə.s.) ana bətninə düşdüyü gecə.

Təbəssüm eyləyir hərdən nazənin,

Mərifət anlayıb mənasın bilin.

Ya müşk-ənbərdi siyah kakilin,

Ya şəbi-yəldadı, ya rəqayibdi.

                                        (“Qurbani”)

rəmdar

rəmmal ərəb

Falçı, rəmlçi, rəml atan (qum üzərində işarələr çəkməklə və ya başqa üsullarla gələcəkdən xəbər verən).

Rəml həm “qum”, həm də “fal” deməkdir.

– Gedib o adama deyərsən ki, bizim padşah xəstədi, rəmmallar onun xəstəliyinə haqq aşığının başını dərman buyurublar. (“Qurbani”)

rənc fars

1. Əziyyət, zəhmət.

2. Zəhmət, əmək.

Duruban söygilən narınc, turuncu,

Gəl şadıman eylə könüldə rənci.

                 (“Sayat bəy-Səyalı xanım”)

rəzm fars

Döyüş, vuruş, müharibə, hərb, cəng.

Mənə qürbət verib xaliqi-sübhan,

Müxənnət kimsəni kor eyləsin nan.

Sam da rəzmidə cəhl edən zaman

Heybətindən şəmşir abidar olar.

                                   (“ Sam şahzadə”)

rikab ərəb

Üzəngi.

Göy atlı dedi:

– Abbas, bu atın rikabınnan yapış, gözlərini də yum! Havaxt desəm aç, onda açarsan. (“Abbas və Gülgəz”)

rikabda getmək

Atlının arxasınca getmək deməkdir.

Nizaminin “Xosrov və Şirin” əsərində belə misralar var:

Gülgünün belinə yəhər qoyuldu;

Şapur rikabında bir kölgə oldu.

(yəni Şapur Gülgünə minən Şirinin ardınca getdi).

rizvan ərəb

1. Behiştin qapıçısı olan mələk, cənnətin bağbanı.

2. Behişt.

Nə cahanda, nə rizvanda,

Yoxdu sənin kimi pəri.

                         (“Lətif şah”)

                                      *

Həzərat, məclisimiz ruzeyi-rizvan kimidir,

Ziynəti, hər büsatı nəqşi-Süleyman kimidi...

                                             (“Dilsuz və Xəzangül”)

rubə

ərəb. riba

Faiz.

Rubə yeyib eldən rüşvət alanlar,

Başlarına dünya bir gün olar dar.

Hər bir şeyin vədəsi var, vaxtı var,

Gəl sən sığın kəskin baxta, darıxma.

                                (“Şəmşir və Sənubər”)

ru fars

Üz, çöhrə.

Əfsus ki, oldu qəfildən

Siyah ruyum, qara baxtım!

Düşdüm tükənməz bəlaya.

Yanır cismim nara, baxtım!

              (“Dilsuz və Xəzangül”)

                               *

Nəzər qıl ruyində bir cüft xalına... (“Əsli və Kərəm”)

ruy

ruyi-zəmin

Yer üzü; dünya, aləm.

ruzunuz göydən yağsın, yerdə bitsin

Deyim “Novruz” dastanında işlənib.

Doqquz gün, doqquz gecə toy vurdurduqdan sonra Qəndabın kəbinini Novruza kəsdirdi, onun əlini Novruzun əlinə tapşırdı.

Camaat toyu təbrik edib dedi:

– Ulduzlarınız barışsın! Ruzunuz göydən yağsın, yerdə bitsin! Şanınız daha da ucalsın! (“Novruz”)

rücah

rücah olmaq – rast gəlmək.

Dilimizdə ürcah olmaq şəklində işlənir.

– ... oğul, sən de görüm, harada gördün qızı və nə təhər rücah oldun? (“Sam şahzadə”)

                                                                         *

Mənə rücah oldu aləm-vağyadə,

Pirimin dəstindən nuş etdim badə.

                                        (“Sam şahzadə”)