Azərbaycan dastanlarının leksikası

nümayan fars

Görünən, zahir olan, aydın olan; əyan, aşkar.

Heç rəhmə gəlmədi zalım cəlladlar,

Bir yana çatmadı dadı fəryadlar,

Burda yer ağladı, göydə buludlar,

Qiyamət nümayan oldu Misirdə.

                             (“Mahmudla Nigar”)

                             *

Ərənlər üstümə gəldi nümayan,

Bir ayə göstərdi bəyanbəbəyan,

Bir səf mələk gördüm huriyi-qılman,

Dal gərdəndə şanaları neçədi?

                          (“Abbas və Gülgəz”)

nüsrət ərəb

1. Kömək, yardım.

2. Zəfər, qələbə.

Zimistan yaz olar, çəkmə həsrəti,

Dayan bu möhnətə, çox da darıxma.

Ədalətin gücü, haqqın nüsrəti,

Köməkdi qabaqda, toxta, darıxma.

                               (“Şəmşir və Sənubər”)

nütfə ərəb

Maya, toxum, məni (spermatozoid).

Nakəs adam danışıqdan saz olar,

Kərəmdən kəm, səxavətdən az olar,

Nütfədə qarışan şeyitbaz olar,

Mərd də sığışdırmaz, nahaq qan eylər.

                                          (“Leyli və Məcnun”)

oda

Otaq.

Sevdiyim, süpür odanı,

Doldur, saqi, ver badanı,

Yarıma gələn qadanı

Qızıl kimi alıram mən.

          (“Abdulla və Cahan”)

oğramaq

Uğurlamaq, yollamaq.

Şapuru can ilə oğradım cəngə,

Məğlub eləyibən gətirdim təngə.

                                     (“Sam şahzadə”)

osaf ərəb

Vəsf sözünün cəmi; sifət, keyfiyyət.

Bircə gözəl istərəm bu osafda,

Gözəllər içində xub tər olsun.

                       (“Mahmudla Nigar”)

övsaf

ova

Düzənlik, ovalıq.

Kərəm deyər: eşq qazanın qaynadan,

Geniş ovalarda köhlən oynadan,

Fəryad edib, çox analar ağladan,

Mən ağlayım yana-yana, aman hey!

                                           (“Əsli və Kərəm”)

ovhal

Əhval.

Dəryalar göy geymiş, mahılar qara,

İnən belə öz halıma vay deyim.

Biz iyid ki, qürbət elə varanda,

Qəriblərin ovhalına vay deyim.

                              (“Qulam-Kəmtər”)

ovraq ərəb

Vərəq sözünün cəmi, övraqi-gül – gül yarpaqları.

Mənnən salam olsun Aşıq Sənana,

Bil, neçə gül bitib, ovrağı nədi?

Məscidi-əqsayə kim qoydu bina,

Onun içi daşdı, qırağı nədi?

                    (“Abbas və Gülgəz”)

övraq

örkən

Minik heyvanlarının çulunu sarıyıb bərkitmək üçün başında doğanaq olan uzun ip; çatı.

Napak qarı dedi:

– Məndən olsa, oğlanın adını Örkənqulu qoyarsınız, Örkən enli, bərk olur. Oğlanın da ömrü çox olar. (“Şahzadə Bəhrəm”)

övliya ərəb

Vəli sözünün cəmi; həyatını Allah yolunda sərf edərək ona yaxınlaşmağa nail olmuş müqəddəs şəxslər.

Övliyalar, ənbiyalar, ərənlər,

Hanı məndən doğru yola varanlar?

                                                    (“Novruz”)

öyəc

Üçyaşar erkək qoyun.

Yüz birim atlana, yüz birim düşə,

Gündə yüz öyəcim çəkilə şişə,

Ağrı dağım kimi şülənim bişə,

Axar Araz kimi sel yağım ola.

                        (“Səyyad və Sədət”)

pa fars

1. Ayaq.

2. Addım, qədəm.

Oyandım qəflətdən, açdım gözümü,

Ərənlər payinə sürtdüm üzümü.

Dindirdilər, haq söylədim sözümü,

Doxsan min kəlməmə bəyan dedilər.

                                                     (“Qurbani”)

Qeyd: Sonuncu misrada Qurandakı sözlərin miqdarına işarə edilir.

                                                           *

Xəbər alsan, əsilzadə nəsliyəm,

Hökumət mülkündə qaldım bir zaman.

Sən kimi şahları payəndaz ilə,

Xak ilə payimə saldım bir zaman.

                                               (“Lətif şah”)